INTERVIEW

'In Nederland is racisme niet zo openbaar als in andere landen'

Welke rol speelt afkomst in Nederland? Robert Vuijsje onderzoekt het in een reeks interviews. Voetbaltrainer Henk ten Cate (60): 'Ze noemden me weleens bruine of roetmop, ik lachte daar om.'

Robert Vuijsje
Voetbaltrainer Henk ten Cate. Beeld Robin de Puy
Voetbaltrainer Henk ten Cate.Beeld Robin de Puy

De moeder van Henk ten Cate was Surinaams, zijn vader een Hollander. 'Een groot verschil met kinderen die een zwarte vader hebben en een witte moeder. Met een zwarte moeder ben je Surinaamser dan in de omgekeerde combinatie.'

De eerste bekende Surinaamse voetballers die in Nederland waren geboren, Gullit en Rijkaard, hadden beiden een blanke moeder.

'Ik was de eerste. Alleen was ik niet zo goed als zij.'

Wat maakte u Surinaamser?

'In die tijd was een moeder thuis bij de kinderen, zij deed de opvoeding, met haar cultuur en gewoonten. En het eten natuurlijk. Wij aten Nederlands met een Surinaamse twist. Je kon toen niet alle ingrediënten krijgen. Ik weet nog dat op de Albert Cuypmarkt een man kwam die kouseband en antroewa (een auberginesoort, red.) ging verkopen. Ome Herman heette die man.'

Zijn moeder hoorde bij de eerste Surinamers in Nederland. Haar vader kwam in 1946 naar Amsterdam en liet zijn kinderen overkomen. 'Ik denk dat mijn ouders elkaar ontmoetten in Carré, tijdens een boksgala. De broer van mijn moeder was Nederlands kampioen, ze heetten Baars. Mijn vader bokste ook. Zijn ouders waren importeurs van wurlitzerjukeboxen, ze hadden een grote showroom in de Vijzelstraat. En ze hadden een aannemersbedrijf. Toen ik 3 was, scheidden mijn ouders. Daarna werd ik door mijn moeder en haar familie opgevoed.'

Nederlands/Surinaams
'Ik verenig het beste van twee werelden'

Muziek

'Sam Cooke, Otis Redding, de muziek waarmee ik opgroeide. Ook Luther Vandross, het merendeel is zwarte muziek. Maar ik luister ook naar Rod Stewart.'

Zwarte Piet
'Ik hoop dat iedereen accepteert en respecteert dat er een aantal tradities bestaan die niets hebben te maken met een politieke discussie, en dat het vooral een kinderfeest is.'

De omgekeerde combinatie van de afwezige zwarte vader?

'In verschillende culturen hebben ze verschillende gewoonten, daar worden dan weer stereotypen van gemaakt. Mijn vader ging bij de grote vaart, dan was hij maanden niet in Nederland, zo ging dat toen. Ik denk wel dat ik daardoor een strebertje werd, ik was goed op school en kon goed voetballen - ik wilde laten zien dat ik het ook alleen kon, met mijn moeder.'

Hoe groeide u op?

'Ik werd geboren in de Jordaan, daarna verhuisden we naar Kattenburg. Op school was ik het enige donkere kind, samen met een Indonesische jongen. Wij waren toevallig ook de twee beste voetballers. Ze noemden me weleens bruine of roetmop, ik lachte daar om. Voor mij was dat hetzelfde als wanneer ik iemand rooie of schele noemde. Dat is wel veranderd. Verhard. Als iemand mij nu op straat roetmop zou noemen, gebeurt dat op een andere toon en met een andere bedoeling.

'In Nederland is racisme niet zo openbaar als in andere landen, het komt er vooral uit in tijden van economische crises. Als mensen zoeken naar een schuldige van hun problemen. Mensen zoals Wilders spelen daarop in met populistische teksten. Ik wil zeker niet ontkennen dat racisme bestaat, maar ik heb er niet veel last van gehad. Misschien moet je huid daarvoor donkerder zijn dan die van mij.

'Als ze op het voetbalveld tegen me begonnen te schelden, dacht ik alleen: ik ben goed vandaag, het gaat lekker. Anders zouden ze geen reden hebben gehad om te roepen dat ik een dropstaaf was.

'Ik weet hoe het voelt niet in een café of een nachtclub te worden toegelaten. Dan voel je je klein. Toen ik voetballer werd, was ik natuurlijk bekend, daarna lieten ze me overal binnen. Ik heb in Amerika gevoetbald, bij de Edmonton Drillers. Ik weet nog dat we een keer in Portland uit gingen, ik was met drie blanke ploeggenoten. We kwamen die club binnen en er bleken alleen maar negers te zijn. O, dat mag je niet meer zeggen toch?'

Henk ten Cate als coach van Ajax in 2007. Beeld epa
Henk ten Cate als coach van Ajax in 2007.Beeld epa

U mag het.

'Na een kwartier zegt een van mijn ploeggenoten: laten we gaan, alleen maar donkere mensen hier. Toen werd ik wel even pissig. En wat ben ik dan, vroeg ik. Ja, maar jij bent anders, zeggen ze dan altijd. En ik zei: ik pas me altijd aan, ik ben mee geweest naar al die cowboytenten met die rednecks waar ik de enige zwarte was. Verder kan ik me niet herinneren dat ik vaak pissig ben geworden.'

Henk ten Cate

(Nederland, 1954) voetbalde onder meer bij Go Ahead Eagles en Heracles Almelo. Hij was hoofdtrainer van onder meer Ajax, waar hij in 2007 de KNVB-beker won en in 2006 en 2007 de Johan Cruijff-schaal. Als assistent-trainer werkte hij bij Chelsea en FC Barcelona, waar hij in 2005 en 2006 kampioen van Spanje werd en in 2006 de Champions League won. Ten Cate is momenteel voetbalanalist voor de NOS en Sport1.

Hoe voelde het om de eerste zwarte hoofdtrainer van Ajax te zijn?

'Weet je dat ik daarbij nooit heb stilgestaan? Ik heb daar geen enkel gevoel bij. Wat ik als donkere coach wel voelde: dat ik beter moest zijn dan een ander om hetzelfde te bereiken.'

In veel sporten zijn de spelers zwart en is de coach blank.

'Misschien hebben zwarte spelers minder interesse om coach te worden?'

U werkte als coach bij de wereldtop, ook in Engeland.

'Bij Chelsea hadden we veel Afrikaanse spelers. De coach die dat team in elkaar had gezet, was José Mourinho. Het enige voetbalcompliment dat ik over hem uit mijn mond krijg, is dat hij van die groep mensen echt een team had gemaakt. In Engeland zijn ze ook verder met deze discussie dan in Nederland.'

En in Spanje?

'Bij Barcelona hadden we Samuel Eto'o uit Kameroen. Die ging helemaal uit zijn dak als ze bij een uitwedstrijd apengeluiden maakten. Ronaldinho had dat niet echt. Eto'o deed in een interview een keer een uitspraak: 'Ik moet werken als een zwarte man om te kunnen leven als een blanke man.' Dat vond ik wel een mooie.'

In gesprek

Schrijver Robert Vuijsje (Alleen maar nette mensen, Beste vriend) gaat voor V in gesprek met bekende en minder bekende Nederlanders over de rol die hun afkomst speelt in hun leven. Hij spreekt nog met onder anderen actrice Jasmine Sendar (Antilliaans) en zanger Jan Smit (Volendams).

Meer over