Reportage

In Moskou klinkt op de Dag van de Overwinning vol hartstocht het ‘Rusland, Rusland’

Op 9 mei, de dag dat Rusland de overwinning op nazi-Duitsland viert, vindt in Moskou traditiegetrouw een optocht plaats voor de gestorven oorlogshelden van toen. Maar dit jaar zijn er ook portretten te zien van militairen die in Oekraïne zijn gesneuveld. ‘Wat we doen in Oekraïne is noodzakelijk.’

Geert Groot Koerkamp
De optocht van het 'Onsterfelijke Regiment' op het Rode Plein maandag in Moskou.  Beeld Oleg Nikishin / Getty
De optocht van het 'Onsterfelijke Regiment' op het Rode Plein maandag in Moskou.Beeld Oleg Nikishin / Getty

Aanvankelijk loopt het niet storm voor het ‘Onsterfelijke Regiment’, de inmiddels traditionele optocht door het centrum van Moskou op de Dag van de Overwinning. Iedereen die dat wil, kan een foto van een familielid dat heeft deelgenomen aan de Tweede Wereldoorlog uitprinten en die met zich meedragen in de stoet. Vertrekpunt is het Wit-Ruslandstation, de plek waar in 1945 veel soldaten van het Rode Leger aankwamen die huiswaarts keerden van het westelijk front.

Maar na het middaguur groeit de menigte gestaag, de gure wind en de regen trotserend. Op de portretten zijn niet alleen oorlogsveteranen van toen te zien, er zijn ook enkele foto’s van Russische militairen die onlangs zijn gesneuveld in de strijd in Oekraïne. De stoet draagt een zee van vlaggen met zich mee, met name de Russische driekleur met het geelzwarte lint dat de overwinning op Hitler-Duitsland symboliseert. Het is een symbool dat vanwege de associatie met het Russische militaire optreden tegen Oekraïne inmiddels in diverse landen is verboden. Sommige deelnemers aan de optocht dragen het lint in de vorm van een hoofdletter Z, dat is uitgegroeid tot het teken van Ruslands ‘speciale militaire operatie’ tegen Oekraïne.

Er zijn ook vlaggen van pro-Kremlingroeperingen en van de door Rusland als onafhankelijke staat erkende ‘volksrepubliek’ Donetsk in het oosten van Oekraïne. Drie vrouwen scanderen leuzen en houden een rood spandoek met daarop in grote letters het woord ‘referendum’ omhoog. Ze roepen om aandacht voor een referendum dat in die regio mogelijk in voorbereiding is als opstapje naar inlijving door Rusland, naar het voorbeeld van de Krim in 2014.

‘We zijn trots op op onze familieleden en ook op degenen die nu vechten in Oekraïne, die de Donbas en de bevolking daar bevrijden van de fascistische vijand’, zegt een vrouw van rond de 20 die met een foto van haar inmiddels overleden grootvader meeloopt. Ze weet dat elders in de wereld heel anders wordt gekeken naar dat Russische optreden. ‘Ik heb veel vrienden en familieleden die buiten Rusland wonen, zij voelen zelf die agressie, die groeiende haat tegen Russen. Ik hoop dat dat voorbijgaat, dat het weer vrede wordt.’

Naar het Rode Plein

De stoet zet zich in beweging over de Tverskaja, de hoofdstraat van Moskou, in de richting van het Rode Plein, ongeveer 3,5 kilometer verderop. De stemming is opperbest, uit duizenden kelen klinkt met enige regelmaat hoerageroep en ‘Rusland, Rusland’. Langs de hele route staan dranghekken opgesteld, en duizenden politiemensen. Leden van Ruslands nationale garde dragen op hun uniform ook de letter Z.

Alle zijwegen zijn met hekken en trucks afgegrendeld, afslaan kan niet, iedereen wordt geacht linea recta naar het Rode Plein te lopen. Maar op een halve kilometer van het plein komt de mensenstroom ineens tot stilstand. Het lijkt erop als men zo veel mogelijk mensen wil samenbrengen omwille van de televisiebeelden. Cameramensen staan boven op de daken van twee hotels, de beelden die zij maken zullen te zien zijn op alle zenders. In de menigte gaat hete thee rond en boekweitpap, en er wordt alom meegezongen met populaire oorlogsliedjes.

Mensen dragen tijdens de optocht foto's van familieleden met zich mee die tegen nazi-Duitsland hebben gevochten. Beeld  Oleg Nikishin / Getty
Mensen dragen tijdens de optocht foto's van familieleden met zich mee die tegen nazi-Duitsland hebben gevochten.Beeld Oleg Nikishin / Getty

‘Ach, het valt best mee, we zijn hier immers met een doel’, zegt de gepensioneerde Jelena Sergejevna, een frêle maar montere vrouw die de portretten van haar ouders – ‘papaatje en mamaatje’ – met zich meedraagt. Terwijl ze het Rode Plein oploopt, vertelt Jelena hoe haar ouders elkaar tijdens de oorlog hebben ontmoet. Zíj werkte in de fabriek, híj was matroos op het eiland Kronstadt in de Finse Golf. De foto die ze laat zien is van 9 mei 1945.

Jelena zegt het volmondig eens te zijn met president Poetin, die eerder op de dag hier op het Rode Plein een vergelijking trok tussen de strijd tegen Hitler-Duitsland en de huidige ‘operatie’ tegen Oekraïne. ‘We konden niet anders’, zegt ze. ‘Ik ken mensen die acht jaar in de Donbas woonden, dat was heel zwaar. Zij zeggen: wij zijn voor Rusland, we zijn voor Poetin. Wat er nu gebeurt in Oekraïne is allemaal niet mooi, waarschijnlijk, maar het was noodzakelijk.’

Haastig neergekalkte leuzen

Kritiek op het Russische optreden in Oekraïne is hier niet te horen en in deze context ook niet te verwachten. Wie openlijk kritiek uit, loopt serieus risico op forse boetes of erger. Waar tot begin maart ook in Moskou nog kleine aantallen mensen de straat op gingen om te demonsteren, zijn die protestuitingen inmiddels gereduceerd tot eenmansacties die snel in de kiem worden gesmoord, of tot haastig neergekalkte leuzen als ‘nee tegen de oorlog’ in portieken, liften of op wandelpaadjes in de stadsparken.

Poelat, geboren in Kirgizië maar woonachtig in Moskou, houdt op het Rode Plein glimlachend de foto’s van zijn beide ouders omhoog. Zij leerden elkaar kennen in Oekraïne, waar zijn Oezbeekse vader in 1941 gewond raakte en zijn toekomstige Oekraïense moeder zich over hem ontfermde. Poelat heeft er nog altijd familie wonen, wat niet wegneemt dat hij geen kwaad woord wil horen over Rusland. Wat hem betreft zijn Rusland, Kirgizië en Oekraïne nog gewoon de Sovjet-republieken die ze ooit waren.

Meer over