Vijf vragenMali

In Mali voltrekt zich een ommezwaai van jewelste: niet Frankrijk, maar Rusland als nieuwe bondgenoot

De militaire machthebbers in Mali verruilen aloude partner Frankrijk voor Rusland. Of de vrijage met Moskou goed uitpakt, valt te betwijfelen. Russische huurlingen zijn nu al in verband gebracht met een massaslachting onder Malinese burgers. Bovendien komt de VN-missie onder druk te staan.

Mark Schenkel
Pro Rusland-aanhangers in Mali tonen een spandoek met de tekst: 'Poetin, de weg naar de toekomst'.  Beeld AP
Pro Rusland-aanhangers in Mali tonen een spandoek met de tekst: 'Poetin, de weg naar de toekomst'.Beeld AP

Vanwaar deze toenadering tot Rusland?

Het bewind van kolonel Assimi Goïta keert zich nadrukkelijk tegen oud-kolonisator Frankrijk. Goïta voerde in 2020 een coup aan tegen president Ibrahim Boubacar Keïta, wiens (zwakke) regering met Parijs samenwerkte in de strijd tegen gewapende moslimextremisten. Frankrijk was sinds 2013 met enkele duizenden militairen aanwezig in Mali, maar het geweld van jihadisten en andere opstandelingen nam niet af. Mali’s junta zou voor meer veiligheid gaan zorgen; een bekend argument van militaire coupplegers.

De relatie met Frankrijk verslechterde verder door de weigering van de Malinese militairen om spoedig nieuwe verkiezingen uit te schrijven. Kolonel Goïta wil op z’n vroegst in 2024 een stembusgang. Toen eind vorig jaar ook nog eens de eerste huurlingen van de Russische Wagner Group in Mali arriveerden, was voor Frankrijk – toch al moe van de slepende interventie in Mali – de maat vol: afgelopen februari kondigde president Macron aan dat de Franse troepen binnen een halfjaar worden teruggetrokken.

Van Moskou hoeft de Malinese junta geen lastige vragen over democratische verkiezingen te verwachten. Bovendien kunnen de huurlingen van Wagner Group – naar schatting zitten er duizend in Mali – eventueel worden ingezet voor de persoonlijke bescherming van juntaleiders, zoals Wagner-huurlingen in de Centraal-Afrikaanse Republiek optreden als lijfwachten van president Faustin-Archange Touadéra. De keuze voor Rusland als partner betekent ook een lange neus richting Frankrijk.

Hoe reageert de Malinese bevolking op de keuze voor Rusland?

In hoofdstad Bamako juichten enkele honderden bewoners afgelopen vrijdag de Russische aanwezigheid toe, er werd ook met Russische vlaggen gezwaaid. Veel Malinezen staan kritisch tegenover Frankrijk, en volgens Richard Moncrieff, Sahel-deskundige van de International Crisis Group, weet het militaire bewind de anti-Franse sentimenten op behendige wijze te vertalen naar pro-Russische geluiden. ‘De junta trekt de nationalistische kaart’, zo constateert Moncrieff.

Zo denkt ook hoogleraar politicologie Kalilou Sidibé van de universiteit van Bamako erover, al is er volgens hem in Bamako ‘een zwijgende meerderheid’ met ernstige bedenkingen tegen de officiële, pro-Russische koers. Maar mensen durven zich volgens hem lang niet altijd uit te spreken omdat de junta ‘elk afwijkend geluid wegzet als strijdig met ‘het belang van de natie’’.

Intussen dreigt Mali in een isolement te belanden: de relatie met Frankrijk bevindt zich op een historisch dieptepunt, Mali is geschorst als lid van de West-Afrikaanse landenorganisatie Ecowas, en het Malinese bewind kondigde zelf afgelopen zondag zijn vertrek aan uit de G5 Sahel, een door het Westen gesteunde anti-terreurcoalitie met Mauritanië, Tsjaad, Niger en Burkina Faso. Vorige maand verbood het bewind bovendien alle uitzendingen van de Franse nieuwszenders RFI en France 24, die door miljoenen Malinezen werden bekeken en beluisterd.

Wat doen de Russische huurlingen precies in Mali?

Hoewel hun missie met geheimzinnigheid is omgeven, zijn er aanwijzingen dat Russische huurlingen betrokken zijn geweest bij bruut geweld tegen Malinese burgers. In het stadje Moura, een paar honderd kilometer ten noorden van Bamako, werden eind maart naar schatting driehonderd mannen doodgeschoten. Volgens de Malinese autoriteiten ging het om een militaire operatie tegen jihadisten, maar volgens ooggetuigen die naderhand met mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch spraken, maakten de militairen – die gezelschap zouden hebben gehad van meer dan honderd Russen – zich schuldig aan massa-executies van willekeurige burgers.

Volgens hoogleraar Sidibé dreigen dergelijke, nietsontziende operaties sommige Malinezen in de armen van extremistische groeperingen of lokale zelfverdedigingsmilities te drijven, waardoor Mali alleen maar verder van huis raakt. ‘Respect voor mensenrechten is geen onderdeel van de Russische manier van opereren, de Russen maken geen onderscheid tussen strijders en burgers. De huurlingen vullen niet het veiligheidsvacuüm dat Frankrijk achterlaat, integendeel.’

null Beeld

Wat betekent de Russische aanwezigheid voor de VN-missie in Mali?

De circa achttienduizend blauwhelmen van VN-missie Minusma, die actief is sinds 2013, dreigen volgens analist Moncrieff in een ‘zeer problematische situatie’ te belanden. Minusma, dat onder leiding staat van de Nederlandse luitenant-generaal Kees Matthijssen, helpt immers een land waarvan de machthebbers de deur hebben opengezet voor vechtersbazen die fungeren als verlengstuk van het Kremlin. Dat roept vragen op over de positie van de VN-missie.

Een praktisch probleem is het wegvallen van de Franse luchtsteun. Franse vliegtuigen vlogen in de afgelopen jaren talloze missies boven Mali, maar wat het Malinese bewind betreft komt daar definitief een eind aan: twee weken geleden zegde Mali demonstratief enkele defensieakkoorden op die de basis vormden voor de jarenlange Franse militaire aanwezigheid.

VN-missie Minusma gaat vooralsnog door, het kabinet in Den Haag kijkt bijvoorbeeld of Nederland een nieuwe bijdrage kan leveren na het Hercules-vliegtuig en de meer dan 70 militairen van het afgelopen halfjaar. De trainingsmissie van de EU in Mali gaat in elk geval niet door: er bestaat namelijk het risico dat door de EU getrainde Malinese militairen samen komen te werken met huurlingen van Wagner Group.

Wat heeft Rusland eigenlijk te winnen in Mali?

Geopolitieke invloed, zo zegt Daniel Eizenga van het Africa Center for Strategic Studies in Washington. Eizenga, die onder meer onderzoek doet naar Wagner Group, meent dat het Kremlin op zoek is naar ‘partners’, zeker nu Rusland internationaal fel bekritiseerd wordt om zijn invasie van Oekraïne. ‘Wagner Group is in dit verband een bruikbaar instrument’, aldus Eizenga, die ook wijst op de rol van Wagner Group bij het inpalmen van president Touadéra van de Centraal-Afrikaanse Republiek.

Een ander motief van Moskou is misschien om Frankrijk de voet dwars te zetten en instabiliteit te zaaien in de voor de EU strategisch belangrijke Sahel-regio, zo stelt Eizenga. ‘Wagner Group is niet geïnteresseerd in vechten tegen jihadisten in Mali, de huurlingen zijn er vooral om de junta in Bamako in het zadel te houden.’

Meer over