Reportage

In het verzet tegen de lockdown valt een groep op die zich nadrukkelijk ‘vrouwelijk’ profileert. Wie zijn zij?

Vanaf links: Sietske Bergsma, Isa Kriens en Nadia Duinker van Moederhart, een stichting die zich onder meer inzet voor het afschaffen van de coronamaatregelen. Beeld Aurélie Geurts
Vanaf links: Sietske Bergsma, Isa Kriens en Nadia Duinker van Moederhart, een stichting die zich onder meer inzet voor het afschaffen van de coronamaatregelen.Beeld Aurélie Geurts

In het verzet tegen het coronabeleid valt een groep van vooral vrouwen op die zich nadrukkelijk als ­spiritueel profileert. Een geprivilegieerde groep, luidt de kritiek. ‘We zijn ook voorstander van werken aan het milieu of een humane immigratiepolitiek. Maar wij leggen de focus nu even op vrijheid.’

In een duinpan bij Schoorl gingen dertien vrouwen in een cirkel liggen, ieder in haar ­eigen slaapzak. Het was een paar dagen voor Oud en Nieuw, een heldere winterdag. De zon stond vlak boven de horizon en zette het strand in een gouden licht. Na wat adem­halingsoefeningen om hun ‘inner fire’ op te stoken, onder begeleiding van een Wim Hof-instructeur, ­trokken ze hun kleren uit en renden het ijskoude water in.

Een argeloze voorbijganger had niet kunnen bevroeden dat de op het oog vrede­lievende vrouwen een tamelijk controversieel standpunt innamen met de nieuwjaarsduik die ze zelf ‘Met de billen bloot’ noemden. Dit was hun manier om te protesteren vóór vrijheid en tegen de lockdown. Als de officiële nieuwjaarsduik was afgelast, zouden ze er zelf wel eentje organiseren. En zo hun ‘naakte waarheid’ tonen: dat de ­coronamaatregelen meer schade dan goed doen en dat niemand jou kan vertellen wat jij met jouw lichaam doet.

De actie is typerend voor Vrouwen voor Vrijheid (VvV), de beweging die sinds afgelopen najaar op geheel ­eigen wijze strijdt tegen het coronabeleid. De vrouwen leggen de nadruk op vrouwelijkheid en moederschap en daaraan in hun ogen verbonden eigenschappen als zachtheid, intuïtie en verbinding, als ­tegenwicht voor de overdaad aan ‘mannelijke’ ratio. In het gelikte filmpje van de nieuwjaarsduik, dat op 3 januari werd getoond op een manifestatie in Haarlem met naar schatting 1.750 aanwezigen, komen hun opvattingen in korte soundbites voorbij, terwijl een housebeat klinkt die niet zou misstaan op het strand van Ibiza.

Ik ga met de billen bloot, verklaren de deelnemers. ‘Omdat ik het belangrijk vind dat mijn kinderen opgroeien in vrijheid’, zegt Monique Janssen, organisatiepsycholoog. ‘Dat we als mensen ons realiseren dat we gemaakt zijn voor ­nabijheid. Dat we geen externe autoriteit nodig hebben die ons vertelt hoe we mens moeten zijn.’

‘Dat je vol in je waarheid gaat staan’, zegt een vrouw met een Unoxmuts op. ‘Samen nog meer liefde beleven, samen nog meer liefde belichamen’, zegt Nicky van der Weijden, een ademcoach die voor VvV meditatiefilmpjes maakt. Een vrouw met een grote witte sjaal: ‘Het hart weet wat ons te allen tijde verbindt.’

Wie het verzet tegen het coronabeleid volgt, kon al een tijdje een verschuiving waarnemen. Waar de demonstraties en rechtszaken eerst vooral van zeer uitgesproken mannen kwamen, zoals de groep rond Viruswaarheid, is er de afgelopen maanden een nieuwe beweging ontstaan die zich succesvol profileert: vrouwen en moeders, vaak uit de spirituele hoek, die zich zorgen maken over het effect van lockdowns, mondkapjes en testen op kinderen. Die huiverig zijn voor een vaccin, of fel tegen. Ze benadrukken hun vrouwelijkheid en ­moederschap en zeggen te redeneren vanuit gevoel.

Naast Vrouwen voor Vrijheid, dat 15 duizend volgers heeft op Facebook, viel het losjes verwante Moederhart op. Het collectief is opgericht door jurist Isa Kriens, publicist Sietske Bergsma en horeca-ondernemer Nadia Duinker, en aangevuld met enkele bekende vrouwen, onder wie Victoria Koblenko, Lieke van Lexmond, Fajah Lourens en Doutzen Kroes, die in juli op Instagram, waar ze 6,5 miljoen volgers heeft, suggereerde dat de media, politiek en farmaceutische industrie niet het beste voor hebben met mensen. In korte tijd wist Moederhart tientallen lokale afdelingen op te zetten. Van Zutphen tot Zuid-Limburg kun je de posters met een leeuwin en de tekst ‘Onze kinderen, onze keuze’ achter ramen zien hangen.

De vrouwen hebben begrijpelijke zorgen, zoals over de nevenschade van de lockdown, de overheid die ongekend veel macht naar zich toetrekt om een ­crisis te bestrijden of de mogelijke maatschappelijke tweedeling als gevolg van een vaccinatiepaspoort. Daarnaast geloven sommigen in ongefundeerde theorieën dat de pandemie onderdeel is van een vooropgezet plan.

In deze kringen hoor je bovendien vaak dat de pcr-test onbetrouwbaar is, dat de vaccins nog in een experimentele fase zitten en dat lockdowns geen effect hebben. Omdat er voor al die punten wel een studie of wetenschapper te vinden is die dat beweert. In alle onderzoeken die het tegendeel bewijzen zijn ze minder geïnteresseerd.

Na de Tweede Kamerverkiezingen kwamen de vrouwen onder een vergrootglas te liggen, omdat ze hadden opgeroepen te stemmen op partijen die de lockdown wilden opheffen, waarvan een deel politiek ver van hen leek af te staan. Sommige vrouwen die zich laten voorstaan op hun duurzame overtuigingen adviseerden elkaar nu te stemmen op Forum voor Democratie, een partij die de menselijke invloed op klimaatverandering niet erkent en een van de weinige partijen die tegen de lockdown campagne voerde. Verschillende columns en reacties verschenen over deze groep, die door schrijver Roxane van Iperen als ‘wellness-rechts’ werd omschreven en die hun vroegere idealen, soms vrij expliciet, inruilden voor de belofte van vrijheid.

Maar wat vinden zij daar zelf van? De afgelopen weken volgde de Volkskrant de kopstukken van deze beweging om in kaart te brengen wat hun denkbeelden precies zijn. Hoe extreem zijn zij? En waarom zetten ze hun vrouwelijkheid en spiritualiteit zo nadrukkelijk in?

In een villawijk op de Biblebelt, ­ergens tussen Barneveld en Ede, ­ontvangt Romy Quint (42) twee verslaggevers en drie vrouwen van VvV. Op het grindpad staat een elektrische hatchback aan de laadpaal. Vooraf vroegen we Quint of ze – haar opvattingen kennende – het goed zou vinden om de bezoekregeling te overtreden. Ze beloofde voor genoeg afstand en ventilatie te zorgen. In een ruime keuken zitten we met zijn zessen aan een lange tafel terwijl de deur naar de tuin openstaat.

Ondanks slechte ervaringen met de media, zijn ze bereid de krant te woord te staan. Voor de zekerheid maken de vrouwen wel een opname van het gesprek. Naast Quint, die relatietherapeut is en de sociale media beheert voor VvV, schuiven aan: Sascha van Westen (44), telecommedewerker, mindfulnesscoach en projectmanager van VvV, Romy van Veelen (27), die in de ict werkt en ­stage manager is van VvV, en Kirsten ­Albers (41), de grafisch vormgever van VvV.

Hun samenwerking begon met een telefoontje vóór de zomer van 2020. ­Monique Janssen (47) en Kirsten Albers belden elkaar op omdat ze zich zorgen maakten over wat zij ‘de censuur van ­andersdenkenden’ noemen, de maat­regelen die steeds strenger werden en het ‘narratief dat het vaccin de enige oplossing’ was. Ze vroegen zich af: kan het niet anders? Het beleid, maar ook het verzet daartegen.

Albers maakte flyers en begon die uit te delen bij coronaprotesten. Daarop stond een vrouw met een fakkel met de leus ‘Vrijheid is niet vanzelfsprekend’. Toen Romy van Veelen zo’n flyer in haar hand gedrukt kreeg op het Museumplein, wist ze meteen: ja, hier was ze naar op zoek. ‘Een bepaalde zachtheid.’ Dat verbond de negen vrouwen en één man die bijeenkwamen. ‘We wilden niet zo tégen iets zijn’, zegt Quint. ‘Geen rellen en gedoe. We willen onze grondrechten behouden. En dat niet per se door en voor vrouwen doen, maar wel vanuit een vrouwelijke vibe.’

Van Westen: ‘Een feminiene energie.’

Is dat niet wat stereotiep? Van Westen: ‘Ja, daarom zeggen we ook: er is een feminiene energie versus een masculiene energie, zowel bij mannen als vrouwen zijn die in een bepaalde mate aanwezig.’

Quint: ‘En wij functioneren het best als die twee in balans zijn. Als je meer naar dat mannelijke gaat (Ze gromt als een oerman) daar hebben wij geen zin in.’

Van Veelen: ‘Dat zachte zag je ook ­terug op onze eerste vrouwenmars, in september in Utrecht. De politie had het anders ingeschat. Er liepen vijf tot tien agenten rond, maar het werden er steeds minder. Er heerste een heel goede sfeer, juist ook omdat we niet wilden vechten tegen iets. De politie dacht: niet zo veel aan het handje hier.’

Wat opvalt in de manier waarop de beweging zich uit, is de nadruk op het eigen lichaam en de rol van spiritualiteit. Mondkapjes zijn bijvoorbeeld niet alleen principieel een probleem, maar vooral omdat ze de adem afsluiten. Van Westen: ‘Je adem is je anker.’ Je sluit je ­intuïtie af als je alleen maar bang bent voor het virus, zeggen de vrouwen, en voor ‘het geestelijke’ is veel te weinig aandacht, in de maatschappij in zijn ­geheel, maar vooral ook in het Outbreak Management Team. Ze pleiten niet alleen voor meer invloed van gedrags­deskundigen, maar ook van filosofen.

Drie keer organiseerde VvV een ­manifestatie, bekostigd met de 20 duizend euro aan donaties. Na Utrecht in september volgde Amsterdam in ­november en Haarlem begin ­januari. In tegenstelling tot veel andere coronademonstraties liepen de manifestaties van VvV niet uit de hand en hoefde de politie niet met geweld in te grijpen. Voor een demonstratie op 7 maart konden ze geen enkele gemeente bereid vinden die een demonstratie van meer dan vijfhonderd mensen wilde toelaten. Dus hielden ze de laatste manifestatie in kleine kring, waarna de speeches online werden ­gezet.

Op het programma stonden sprekers die sterk uiteenliepen, van de boeddhistische schrijver Jan Geurtz, die zelfhulpbestsellers schreef over de liefde, tot Frank Ruesink, die al jaren beweert dat goedgekeurde en gangbare vaccins niet veilig zijn en meent dat we in een ‘medische dictatuur’ zijn beland. Ook sprak jurist Sven Hulleman bij VvV, die oprichter is van Het Bureau voor Occulte Zaken en Complotten en denkt dat er een door de media vooropgezet plan is om Sigrid Kaag minister-president te maken. Er traden coronakritische psychologen en huisartsen op bij de manifestaties, zoals Jan Vingerhoets, wiens speech 25 duizend keer op YouTube is bekeken en die kritisch is op het versnelde vaccinonderzoek, waarbij volgens hem ‘andere ­belangen’ een rol spelen.

Jurist Isa Kriens, die zichzelf De Kleine Activist noemt, sprak op de eerste drie VvV-manifestaties. Zij vertelde hoe, naarmate ze zich steeds vaker uitsprak tegen het coronabeleid, haar baan als ­jurist bij de gemeente Rotterdam onder druk kwam te staan. Totdat ze ontslag nam. Nu heeft Kriens 42 duizend volgers op Instagram en verdient ze haar geld als activist, met behulp van donaties en de verkoop van merchandise. Haar trui met de opdruk ‘Zelf nadenken’ vindt in coronasceptische kringen gretig aftrek, getuige alle foto’s op Instagram van ­tevreden klanten.

Kriens ageerde onder meer tegen de spoedwet en verzamelde tientallen anonieme ervaringen van mensen die ernstige bijwerkingen zeiden te hebben na een vaccinatie, omdat de informatie erover te ‘eenzijdig’ zou zijn. Ze wantrouwt de motieven van de farmaceutische industrie en de overheid. ‘Wat zou er zijn gebeurd’, vroeg ze onlangs in een video op Instagram, ‘als we van niemand hadden gehoord dat een of ander virus door het land zou razen? Degenen die ons vertellen wat het probleem is, reiken ons ook de oplossing voor het probleem aan. Maar zonder hunnie hadden we gewoon een prima leven.’

Sietske Bergsma, die als journalist en commentator een YouTubekanaal en blog bestiert en in het verleden actief was op de alternatief-rechtse platforms De Blauwe Tijger, Café Weltschmerz en The Post Online, was gegrepen door het activisme van Kriens, vertelt ze aan de ­telefoon. ‘Zij handelt vanuit een gevoel van oprechte zorg. En zij is ook jurist, net als ik. We keken beiden kritisch naar de juridische grondslag van maatregelen.’

Begin maart richtten Bergsma, Kriens en Nadia Duinker, die als ­ondernemer al langer opkwam voor de belangen van de horeca, de stichting Moederhart op. Het initiatief werd gelanceerd met een brandbrief. Inmiddels is de brief ruim 42 duizend keer gedownload en zijn er volgens Kriens honderd lokale Moederhartgroepjes, waarvan er in elk geval 57 zijn terug te vinden op Instagram, met enkele tientallen tot een paar honderd volgers.

In de brief benadrukte het drietal het moederlijke instinct, dat volgens hen in contrast staat met het kille beleid. De maatregelen zullen ‘de levens van onze kinderen aanhoudend verder ontwrichten. Met mogelijk onherstelbare, ernstige schade tot gevolg. Ons moederhart slaat op tilt bij het idee dit nog langer machteloos aan te moeten zien, hoe een generatie kinderen en jongeren vastloopt in wat inmiddels vooral lijkt op een star, boekhoudkundig beleid dat (gefixeerd op virusbestrijding) hen compleet wegcijfert en opoffert.’

Vrouwen voor Vrijheid organiseerde een vrouwenmars in het centrum van Utrecht om te protesteren tegen de spoedwet.  Beeld ANP
Vrouwen voor Vrijheid organiseerde een vrouwenmars in het centrum van Utrecht om te protesteren tegen de spoedwet.Beeld ANP

De brandbrief, bedoeld om bijvoorbeeld naar scholen te sturen, vraagt moeders ‘de regels langs de lat van jullie eigen innerlijk kompas te leggen, en daar waar zij strijdig zijn met jullie geweten deze niet te volgen’. Bergsma voegt daar aan de telefoon aan toe dat zij ook niet weet wat het alternatief is, hoe de samenleving van het slot moet. Ze hekelt het gebrek aan tegenspraak in de politiek en media. ‘In een democratie moet je mensen hebben die aan de bel trekken, daar zijn wij voor.’

De lokale afdelingen dienen, net als bij regionale appgroepen van VvV, als een soort steungroepen voor moeders. Wie zich tegen het coronabeleid uitspreekt, kan zich eenzaam voelen, of uit vriendengroepen worden verstoten, zegt Bergsma. ‘De moeders, of vaders trouwens, zoeken elkaar op en delen hun ervaringen.’ Ook helpen de ouders elkaar de dialoog aan te gaan met ­scholen. Al is dat in de meeste gevallen moeilijk, deels door de coronaregels. Bergsma: ‘De deuren blijven gesloten, zeggen ouders.’

De Moederhartvrouwen ‘wegzetten als wappies’ doet volgens Geertjan Overbeek, hoogleraar preventieve jeugdhulp en opvoeding aan de Universiteit van Amsterdam, geen recht aan hun roep om hulp. Hun zorgen zijn grotendeels terecht, zei hij onlangs in Trouw. Kwetsbare gezinnen vangen de ‘hardste klappen’ tijdens de lockdown. En angst van ouders kan overslaan op kinderen. Maar van ‘een verloren generatie’ is volgens hem geen sprake. ‘Ons onderzoek laat ook zien dat juist kinderen veerkracht tonen.’ Zo bleek uit zijn studie onder 3.500 gezinnen dat er een ‘bounce back’ was na de eerste lockdown, de stress nam af.

Wat opvalt is dat de Moederhart-­initiators in hun persoonlijke uitingen vaak feller en extremer zijn dan in de brandbrief. Zo schrijft Bergsma op haar blog The Fire Online dat de maatregelen niet bedoeld zijn ‘om hier uit te komen’, ‘zoveel is inmiddels wel duidelijk’. En dat de ‘maatschappelijke ontwrichting’ een ‘noodzakelijke voorwaarde’ was om ‘de beoogde nieuwe ­(feodale?) structuur van onze samen­leving mogelijk te maken’.

Aan de telefoon is Bergsma minder stellig. ‘Voor meer dan 50 procent geloof ik dat het niet de bedoeling is dat we uit de pandemie komen. Maar ik kan ongelijk hebben. Ik zie een infrastructuur waar we niet zomaar van afkomen: vaccinaties, testen, lockdowns, coronapaspoort. Het zijn telkens kleine piketpaaltjes. Onze gezondheid is voor de overheid een instrument om ons reis- en contactbeperkingen op te leggen. Isa en ik kijken heel precies naar wat er wordt gezegd door regeringsleiders, het World Economic Forum en andere machthebbers, dan zie je welke richting we uitgaan.’

Vanuit Moederhart wordt opgeroepen alle boodschappen positief te houden. Maar op sociale media gaat het er geregeld anders aan toe. Kriens muntte de hashtag #kutkaag, die trending topic op Twitter werd, toen D66-lijsttrekker Sigrid Kaag opperde dat een vaccinatiebewijs een optie was. Duinker deelde een foto op Facebook waarop Kaag duivelshoorns heeft. ‘The devil in disguise’, schreef Duinker. ‘Op naar de apartheid van deze tijd.’

Duinker heeft ‘nul respect en nul begrip’ voor ‘iedereen die klakkeloos dit beleid uitdraagt’, zei ze in maart op Instagram. ‘Mensen realiseren zich niet hoeveel schade ze hiermee aanrichten. Ik hoop niet dat ze over twintig jaar terugkijken en spijt hebben. (...) Door mee te werken aan dit beleid duwen ze ons in een medische apartheid en dictatuur. Echt, shame on you.’

Net als veel anderen uit deze hoek is Kriens kritisch op het beleid van platforms als YouTube, Instagram en Facebook om content die tegen de richt­lijnen is te verwijderen. Zo wordt volgens haar geluid dat niet overeenkomt met ‘het narratief van de overheid’ gecensureerd. Op 8 maart zei Kriens in een video op ­Instagram dat ze zou willen dat ‘dezelfde effort als in het censureren van afwijkende geluiden zou worden Fgestoken in het uitroeien van kindermisbruik en ­pedofielen, het laagste ras op aarde’.

Aan de vrouwen kleeft een verwijt van egoïsme en privilege. ‘Dit is altijd een ­geprivilegieerde groep geweest’, schreef Roxane van Iperen op Instagram, ‘waarin velen vooral met zichzelf bezig (kunnen) zijn.’ Hun eigen geluk en zelfontplooiing zou hun hele volwassen leven voorop hebben gestaan en nu die zaken voor het eerst ernstig worden gedwarsboomd, komen ze in opstand.

Gevraagd naar waarom ze strijdt tegen het beleid, zei Duinker in de podcast The Trueman Show van ondernemer Jorn Luka: ‘Omdat ik vrij wil leven. Voor mij is het de meest logische zaak van de ­wereld dat ik me vrij kan bewegen, dat ik vrij kan ademen en dat ik geen dingen doe tegen mijn eigen gezonde verstand en logica in. Als ik een mondkapje draag, word ik daar ongemakkelijk van, ik word er opgefokt van.’ En: ‘Ik vind niet dat wij als egocentristen door het leven moeten gaan. Maar dit is wel het andere uiterste. Dat je bereid bent je hele leven aan te passen voor een ander.’

De vrouwen van VvV en Moederhart vinden de verwijten van egoïsme niet eerlijk en gemakzuchtig. Ze zeggen juist te strijden voor kwetsbare groepen, zoals alleenstaande moeders, ondernemers die ten onder gaan, de worstelende jeugd en mensen die vanwege hun afwijkende mening worden verketterd. Waarom, werpen ze tegen, zouden zij hun nek zo uitsteken, met alle risico’s van dien, als het alleen om eigenbelang gaat?

Na een kritische column van schrijver Saskia Noort in het AD, die schreef dat de zetelwinst van FvD mede mogelijk was gemaakt door ‘de BN’er-moeders met anderhalve hersencel die menen dat ­corona slechts een griepje is’, deelde Bergsma op Instagram een foto van een barbecue waarop de boeken van Noort werden verbrand. ‘Healing noem ik dit.’ Noort reageerde op Twitter: ‘De liefde verspreidende yogamoeders zijn boos.’

Voorafgaand aan de verkiezingen werd op de socialemediakanalen van Vrouwen voor Vrijheid meermaals opgeroepen om te stemmen op een partij die de lockdown wil opheffen. Forum voor Democratie kreeg, samen met het aan Viruswaarheid gelieerde Lijst 30, het hoogste ‘vrijheidslabel’ van de Vrouwen voor Vrijheid.

Andersom deed Forum-leider Thierry Baudet een week voor de verkiezingen op Internationale Vrouwendag ‘een oproep aan alle moeders van dit land’ die helemaal het jargon van de beweging ademde: kinderen moeten beschermd worden ‘tegen dagelijkse ‘tests’ met ­wattenstaafjes in hun keel en neusholte’ en ‘tegen een indirecte verplichting tot experimentele gentherapie (‘vaccin’)’.

Vanaf links: Sascha van Westen, Kirsten Albers, Romy van Veelen en Romy Quint van Vrouwen voor Vrijheid. Beeld Aurélie Geurts
Vanaf links: Sascha van Westen, Kirsten Albers, Romy van Veelen en Romy Quint van Vrouwen voor Vrijheid.Beeld Aurélie Geurts

Of de groei van FvD van twee naar acht zetels deels komt door moeders die zich zorgen maken over hun kinderen, is niet met zekerheid te zeggen. Wel staat vast dat er deze verkiezingen evenveel vrouwen als mannen op Forum stemden, terwijl eerder mannen oververtegenwoordigd waren onder de ­kiezers. Bij de Provinciale Statenverkiezingen in 2019 was 64 procent van de FvD-stemmers man.

Wybren van Haga, nummer twee op de kandidatenlijst, stelde maandenlang kritische vragen over vaccins en andere maatregelen. Hij deed omstreden claims over de dodelijkheid van corona en schoof aan bij rapper Lange Frans, die vlak daarvoor in zijn podcast nog had gezinspeeld op het doodschieten van premier Rutte. Tot woede van minister Hugo de Jonge suggereerde Van Haga dat mensen die overlijden na een vaccinatie niet goed worden geregistreerd, terwijl het Bijwerkingencentrum Lareb alles bijhoudt.

Mogelijk heeft Van Haga een deel van zijn voorkeurstemmen – hij kreeg er bijna evenveel als Baudet – te danken aan groepen die kritisch zijn op vaccinaties, zoals uit de antroposofie of de alternatieve – of ‘complementaire’ – geneeskunde. Zo sprak het Register Beroeps­beoefenaren Complementaire Zorg, naast waardering voor Denk en Lijst 30, in een nieuwsbrief goedkeurende woorden over Van Haga, die pleitte voor het openhouden van de door corona zwaar getroffen sector. Er werd een excuusbrief nagestuurd waarin de koepel zei geen stemadvies te willen geven.

Zijn mensen met een hang naar spiritualiteit specifiek vatbaar voor complotdenken? Het is een vraag die sinds het uitbreken van de coronacrisis, en vooral na de verkiezingen, vaak is opgeworpen. Meerdere studies tonen een overlap aan tussen geloven in pseudowetenschap, spiritualiteit of het paranormale en het geloven in complottheorieën. In 2011 munten de sociologen Charlotte Ward en David Voas in een artikel in de Journal of Contemporary Religion de term conspirituality. Twee overtuigingen liggen eraan ten grondslag: een geheime groep die de politieke macht heeft en de gedachte dat de mensheid een paradigmawisseling in bewustzijn doormaakt, een ontwaking dus.

Er is ook een logische overlap tussen wellness en complottheorieën, beweert Brigid Delaney, schrijver van het boek Wellmania. In deze hoek kwam zij steeds dezelfde thema’s tegen, schrijft zij in The Guardian: ‘Angst als een middel voor ­sociale controle, angst als een hormonale reactie die het immuunsysteem verzwakt, hoe sociale afstand en intensieve hygiëne de natuurlijke immuunrespons van het lichaam verzwakken en dat het ongezonde lichaam afhankelijk is en dus makkelijker onder controle te houden door de grote farmaceutische bedrijven.’

Door de coronacrisis lijkt conspiritual-denken aangewakkerd, wat strookt met onderzoek waaruit blijkt dat een verlies van controle en gevoelens van onzekerheid de hang naar complotdenken en spiritualiteit kan doen toenemen. In ­spirituele kringen is hierdoor de afgelopen maanden onrust ontstaan.

Schrijver en coach Marie ­Meeusen vertaalde ‘conspirituality’ als ‘samenzweving’, en is met shiatsuleraar Jaana Siltasalmi, aromatherapeut Judith Engelen en mindfulnesstrainer Saskia Beugel beheerder van de Facebookgroep Complementair met vertrouwen in de ­wetenschap, waarin mensen die werkzaam zijn in de complementaire gezondheidszorg hun zorgen delen over radicalisering in de sector. Ze zagen vrienden en collega’s de stap maken van een heilig geloof in het eigen lichaam en de kracht van de natuur naar virusontkenning, complotdenken en, in hun woorden, steun aan partijen met een ­racistische, antidemocratische en vrouwonvriendelijke agenda.

In de Telegramgroep van Vrouwen voor Vrijheid worstelen de beheerders met de vraag hoe om te gaan met het complotdenken door een deel van hun achterban. Ten tijde van de avond­klokrellen zegt iemand dat de relschoppers betaald zijn door Antifa, ‘net als in Amerika’. Ze doelt op de bestorming van het Capitool, waar volgens ongefundeerde beschuldigingen Antifa de boel ook opgestookt zou hebben. Ellen denkt dat het ‘doorgestoken kaart’ is en dat er ‘rellen in scène’ worden gezet.

Daarop reageren twee anderen dat het niet constructief is om dit soort ‘verzonnen samenzweringen’ rond te sturen. ‘Niet alles wat niet in je wereldbeeld past, is een fake of false flag (een geënsceneerde actie, red.).’ Vanuit de organisatie wordt later een oproep in de groep ­geplaatst: ‘Zou je voorafgaand aan een post willen invoelen of die post de anderen in deze groep gaat versterken of gaat verzwakken?’ Te veel collectief ­ongenoegen uiten gaat niet helpen, denken de beheerders.

Na de verkiezingen overheerst de ­teleurstelling over de winst van VVD en D66 in de kringen van VvV en Moederhart. Aan de telefoon wijt Bergsma de winst van de coalitiepartijen aan de ‘roes waar we nu in zitten’, wat zij ‘de gehypnotiseerde samenleving’ noemt, het naïef vastklampen aan de goede afloop en de effectiviteit van het beleid.

Ook de vrouwen aan de keukentafel bij Quint zeggen teleurgesteld te zijn in de uitslag en hadden gehoopt dat er een echte verandering zou komen. Zelfs ‘een shift van het politieke systeem’, en op z’n minst een veel grotere afstraffing van het kabinet. De uitslag heeft in de beweging van moeders de overtuiging versterkt dat de verandering waar zij op hopen niet uit de politiek zal komen, en je het als burger dan maar zelf kunt rooien.

Dat is een constante in het gedachtengoed van zowel VvV als Moederhart: een bijna libertaire hang naar zelfbeschikking en een eigen verantwoordelijkheid die absoluut is. En wat politiek niet op te lossen is, moet je zelf maar doen. Zo heeft Quint overwogen om Forum voor Democratie te stemmen, maar, zegt ze lachend, ter compensatie ‘had ik dan wel zelf naar Griekenland gemoeten om vluchtelingen te gaan redden’. De overheid is er voor het allerminste, vinden de vrouwen, en moet je al helemaal niet voorschrijven wat je wel en niet kunt en mag.

null Beeld Eddo Hartman
Beeld Eddo Hartman

In podcasts speculeren de Moederhart-oprichters over het zelf oprichten van scholen, omdat een leerplicht dwang van bovenaf is en op sociale ­media wordt het idee van een basis­inkomen afgedaan als een poging van de overheid om burgers onderdanig en afhankelijk te maken. ‘Het liefst willen we niet toe naar een parallelle samen­leving’, zegt Bergsma. ‘Het liefst willen we zo veel mogelijk mensen om ons heen wakker maken.’

Wat ze willen benadrukken: met de coronamaatregelen zijn grondrechten volgens de groep zodanig in het geding, dat je niet de luxe had op een partij te stemmen alleen omdat het programma je aanstaat. Romy Quint: ‘We hebben erbij gezet: stem nu voor je vrijheid, dan kun je later verder werken aan je idealen. Als vrijheid zo erg in het geding is, kom je aan andere thema’s niet toe.’ Romy van Veelen: ‘Als die grondslag niet goed is, als je simpele dingen zoals het zelfbeschikkingsrecht van mensen niet respecteert, dan zijn alle dingen die daarna komen secundair.’

Het is een argument dat in vele vormen terugkeert. In een interview met Thierry Baudet op het YouTubekanaal van FvD zei Moederhart-sympathisant en voedings- en sportinfluencer Fajah Lourens: ‘Ik ben het niet met alles (van FvD, red.) eens, maar ik vind mijn vrijheid op dit ­moment veel belangrijker.’

Op het Fvd-Instagramaccount werd een post gedeeld van ene Linda die zichzelf als ‘ondernemer en natuurliefhebber’ omschrijft. ‘O jee, als voormalig duurzaamheidsfanaat heb ik dus voor Forum voor Democratie gekozen. Had ik van mezelf ook niet zo verwacht, maar voor mij is vrijheid belangrijker.’

‘Wij offeren niets op van onze ­idealen’, zegt Bergsma. ‘We zijn ook voorstander van werken aan het milieu of een humane immigratiepolitiek. Maar wij leggen de focus nu even op vrijheid, zonder vrijheid kun je die andere ­idealen ook niet verwezenlijken.’

Aan de andere kant kiest Vrouwen voor Vrijheid er ‘heel bewust’ voor om promotie van traditionele politieke ­partijen te weren uit appgroepen en chatkanalen. Naar eigen zeggen vragen partijen of vertegenwoordigers mogen komen spreken op manifestaties, maar dat wordt niet gehonoreerd.

Na het voorleggen van dit artikel ­laten de bestuurders van VvV weten het te betreuren dat ‘een directe link wordt gelegd tussen het behouden van onze grondrechten en het kiezen voor ­‘uiterst rechts’. In onze ogen draagt dit bij aan het in stand houden van het gepolariseerde politieke landschap.’

De oprichting en de bestaansreden van zowel Vrouwen voor Vrijheid als Moederhart hebben alles te maken met de coronamaatregelen en de vermeende schending van onze grondrechten. Dat roept de vraag op wat er van de organisaties overblijft in een ­situatie zonder coronavirus. Stel dat we in september vrij zijn van covid-19?

Dan is het klaar, zegt Romy Quint meteen aan de keukentafel, ‘dan geven we een feestje en is het klaar.’ Nee, zegt ­Sascha van Westen, ‘want er is een kans dat er een nieuwe mutant komt, en we weer in deze situatie zitten. Wat dit heeft blootgelegd is een systeemcrisis, daar moeten we constant scherp op zijn.’

Sommige idealen zijn daarbij niet ­zomaar in vier jaar tijd gehaald, zegt Romy van Veelen. Daarom zijn ze zelf een politieke partij begonnen, Volks­besluit. Aan de afgelopen verkiezingen deed de partij nog niet mee, aan de ­komende mogelijk wel. Want ze zijn voor een ‘totale ommekeer’. Quint is wat voorzichtiger, en zegt over een periode na corona: ‘Dan gaan we op de waakvlam.’

Als de vaccinaties aanslaan en de maatregelen worden opgeheven, is Bergsma ‘de eerste’ die zegt: ‘Dan waren onze zorgen onterecht. Ik zou dolgelukkig zijn. Dan gooien we die posters weer in de haard. Maar eerlijk gezegd denk ik dat we er nog lang niet van af zijn.’

Meer over