In het land van de mensenrechten

Zeven Franse rechters buigen zich morgen over de zaak van Abdelhamid Hakkar. Zestien jaar zit hij in de gevangenis...

Ten onrechte, vindt het mensenrechtenhof in Straatsburg. De Nederlandse parlementariër Erik Jurgens zette zich in voor Hakkar en stuitte op 'Franse arrogantie'. Minister Guigou van Justitie: 'Men denkt Frankrijk een lesje te kunnen leren!'

ABDELHAMID HAKKAR is een bandiet. Geen twijfel aan. Hij had op 31 augustus 1984 al een paar veroordelingen wegens hold-ups achter de rug. Op die dag werd hij tijdens een overval in de stad Auxerre opgepakt, samen met vier maten. Bij de arrestatie werd een politieman doodgeschoten, een tweede liep zware verwondingen op.

Sindsdien zit Hakkar achter de tralies, wegens moord veroordeeld tot levenslang. Met de typisch Franse aantekening dat hij daarvan minstens achttien jaar moet uitzitten. Een gewone gevangene is de 45-jarige Algerijn niet. Van de zestien jaar die hij nu achter de rug heeft, bracht hij er acht in eenzame opsluiting door. De laatste drie jaar werd hij achttien maal overgeplaatst. 'Pesterij', zegt advocate Isabelle Coutant Peyre. 'Z'n computer werd hem afgepakt. hij zit nu in de Santé-gevangenis in Parijs. Terwijl zijn familie in Besançon woont. Dat is helemaal in het oosten. In de Santé kan hij niet eens bellen.'

Waarom die pesterij? Omdat Hakkar nooit genoegen met zijn veroordeling heeft genomen. De moord op de politieman heeft hij ontkend. Hij bracht zijn zaak voor het Hof van de mensenrechten in Straatsburg en kreeg in 1995 gelijk. Zijn proces was oneerlijk geweest, oordeelde de commissie van het Hof. Er was geen advocaat aanwezig geweest, en ook Hakkar zelf had zijn eigen zaak niet bijgewoond. Bovendien had de rechtsgang onredelijk lang geduurd: Hakkar had al vijf jaar gezeten, voordat de zaak voorkwam. Frankrijk moest een financiële tegemoetkoming betalen, het proces moest worden herzien.

Tot zover niets bijzonders. Nederland is óók verschillende malen veroordeeld door het Hof in Straatsburg. Bijvoorbeeld wegens het gebrek aan vrijheid van meningsuiting in het leger. Of in de zaak van drugsbaron Van Mechelen, die werd veroordeeld op grond van een anonieme getuigenis. Minister Sorgdrager van Justitie liet de drugsbaron vrij. Die dingen gebeuren.

Maar anders dan gebruikelijk bleef het in Frankrijk stil. Althans, Hakkar kreeg 62 duizend franc schadevergoeding. En dat was het. Het verzoek het dossier te heropenen bleef onbeantwoord. Hakkar werd overgeplaatst en stapelde honger- op dorststaking. Het haalde niets uit.

Zes jaar geleden werd PvdA-senator Erik Jurgens (65) door de Eerste Kamer afgevaardigd naar de Assemblée in Straatsburg. De Assemblée is het parlement van de Raad van Europa, de gezamenlijke landen die de Conventie van de mensenrechten hebben getekend. Daar zette hij zijn tanden in de zaak-Hakkar. Jurgens is rapporteur van vonnissen die niet door de lidstaten worden uitgevoerd. Hij behandelde Frankrijk niet zachtzinnig. 'Het gaat om de arrogantie van Frankrijk. Als dat land de uitspraken van het Hof al naast zich neerlegt, dan wordt het voor de nieuwe lidstaten uit Oost-Europa wel heel gemakkelijk dat ook te doen.'

Drie jaar lang bewerkte Jurgens de Franse minister van Justitie, Elisabeth Guigou. Samen met de advocaten van Hakkar. Elke drie maanden stelde hij vragen over zijn cause célèbre in de Assemblée. Tevergeefs. Frankrijk hield zijn poot stijf. 'Er is niks aan de hand met deze zaak', zegt een hoge ambtenaar van het Franse ministerie van Justitie. 'Hakkar is veroordeeld, en daarmee kan meneer Jurgens het wel oneens zijn. Maar hij maakt de Franse wetten niet. Hij en de advocaten maken een onschuldige van Hakkar. Nergens staat in de Conventie dat een lidstaat een gevangene moet vrijlaten als die veroordeeld is.'

In februari begon de nog altijd populaire Jack Lang (nu weer minister) zich voor de zaak te interesseren. Jurgens en Lang brachten samen een bezoek aan Hakkar. Die lag op dat moment wegens z'n zoveelste hongerstaking in de ziekenhuisgevangenis Fresnes. Jurgens: 'We troffen een verzwakte man. Al die overplaatsingen en al die pesterijen. Twee maanden lang had hij alleen water gedronken. Wel iemand van statuur, als je na zestien jaar cel nog overeind blijft.'

'Frankrijk noemt zichzelf een rechtsstaat, en kan dus niet doof blijven voor het aandringen van de Raad van Europa', zei Lang in het openbaar. Hij diende vervolgens een wetsvoorstel in dat het mogelijk maakt rechtszaken te herzien, na een veroordeling van het Hof in Straatsburg. Jurgens: 'Zonder Jack Lang was het zeker niks geworden.'

Weer een tijdje niets. Tot de uitbarsting van 4 april van dit jaar. Toen liet Jurgens zich tegen een verslaggever van het persbureau AFP ontvallen 'dat Frankrijk en Turkije vandaag de enige twee landen zijn die niet bereid zijn een vonnis van het Hof in Straatsburg uit te voeren.'

Diezelfde dag verscheen minister Guigou in de Franse Senaat. De minister zou daar de nieuwe wet verdedigen die verdachten meer rechten moest geven, en waarin het amendement van Jack Lang was opgenomen. De vergelijking tussen Frankrijk en Turkije viel zeer slecht. Guigou spuwde vuur over 'een Nederlandse parlementariër, lid van de Raad van Europa, een lichaam dat niet via het algemeen kiesrecht tot stand gekomen is'. Anders gezegd, wat vertegenwoordigt dat manneke eigenlijk?

'Deze Nederlandse parlementariër heeft gemeend, in onaanvaardbare bewoordingen, de houding van ons land in de zaak-Hakkar aan de kaak te moeten stellen.' Groot succes in de Senaat, waar het toch al levendiger toegaat dan in zijn Nederlandse evenknie. De gaullist Josselin de Rohan, volgens de notulen: 'Heel goed!' De socialist Michel Charasse: 'Bier en aquavit!' (Gelach, aldus de notulen).

Guigou: 'Voilà! Via het persbureau AFP denkt men Frankrijk een lesje te kunnen leren!' Josselin de Rohan, uit de zaal: 'Trek het u niet aan, dat is een Nederlandse gewoonte.'

Guigou: 'Ik voeg eraan toe dat de afspraak die hem was toegezegd uiteraard geen doorgang heeft gevonden.' (Applaus)

Een half jaar nadien zegt Erik Jurgens: 'Vanaf dat moment was ik de bonte hond.' Niet alleen de minister viel over hem heen. Ook de Franse socialisten in zijn eigen Straatsburgse Assemblée meden hun fractiegenoot als een besmettelijke ziekte. De fractievoorzitter, Josette Durieu, produceerde zelfs een papier waaruit moest blijken dat Frankrijk zich precies naar de letter van het Hof had gedragen, door het amendement van Lang te aanvaarden. 'Dus is het argument dat Frankrijk zich niet aan de Europese Conventie hield, onaanvaardbaar.'

'Dit', zegt Jurgens plechtig, 'noemen wij in goed Amsterdams een gotspe. Want de regering heeft zelf niets gedaan. Jack Lang heeft iets gedaan. Volgens de Franse grondwet is iemand onschuldig tot hij is veroordeeld in een eerlijk proces. En daar schortte het hier aan.' En hij herhaalt hoe Frankrijk vanaf 1995 keer op keer is gebeden, gevraagd en gesommeerd de procesfouten ongedaan te maken. En dat hij ten einde raad naar de pers is gelopen. 'We hebben geen enkel dwangmiddel. Vandaar de druk via de Franse publieke opinie. Le Monde wijdde in februari een voorpagina-artikel aan de actie.'

Jurgens zelf, het moet gezegd, heeft de roede evenmin gespaard. Hij noemde Frankrijk in de Assemblée ooit een 'alco-état', waar een Franse senator Nederland eerder als 'narco-état' betitelde. Jurgens verbaast zich erover dat hij uit het Franse parlement geen enkele steun krijgt. De Fransen namen nooit deel aan de debatten over Hakkar. 'Bij ons zouden eigenzinnige parlementariërs zelf zo'n zaak aan de orde stellen.' Hier niet. 'Ik zie bij ons ook weinig Franse parlementsleden, zeker met andere dingen bezig. Ook niet bij mijn commissie, die toch altijd in Parijs vergadert. Misschien komt dat doordat je voor binnenlandse vergaderingen geen vergoeding krijgt.'

Intussen is de laatste van Hakkars mededaders in 1992 vrijgelaten. Alleen Hakkar zelf zit nog vast. Er gebeurden merkwaardige dingen. Hakkars advocate spande een zaak aan omdat de Franse staat zich niet aan zijn internationale verplichtingen hield. De rechter werd er door de prefect afgehaald omdat hij niet competent zou zijn. 'In normale landen' zegt Erik Jurgens, 'bepalen rechters zélf of ze competent zijn om een zaak aan te nemen.'

Wat verklaart de halsstarrigheid van de Franse autoriteiten? Volgens die autoriteiten zelf kón de man eenvoudig tot nu toe niet worden vrijgelaten. Omdat de Franse wet het niet toestaat. Jurgens vindt dat onzin. President Chirac had hem gratie kunnen geven. Net als Nederland, dat zo chic is geweest om Van Mechelen vrij te laten. Hakkar had voorwaardelijk op vrije voeten kunnen worden gesteld. 'En met zestien jaar in die archaïsche Franse gevangenissen en acht jaar isolatie - bij ons een vorm van marteling - is hij voldoende gestraft. Aangenomen dat hij die agent heeft vermoord.'

Advocate Coutant Peyre heeft een uitvoerige verklaring voor de koppigheid van justitie. 'Er is een politieman gedood, dan moet er een schuldige komen. Hakkar is Algerijn, dat komt mooi uit. Frankrijk heeft een enorme politielobby, daar kan het ministerie niet tegen opboksen.' Dat is een.

'Er is gerommeld met het dossier, er ontbreken stukken. Erger is dat er aantoonbaar is gerotzooid. De aanwijzing van de rechter-commissaris, gedateerd september 1984, staat op een formulier dat in 1988 is gedrukt.' Erik Jurgens: 'Mijn intuïtie zegt dat er met het bewijs is geknoeid.' Dat is twee.

En tot slot is het voor het trotse Frankrijk, wieg van de Droits de l'homme, onverdraaglijk dat er wat zou schorten aan de manier waarop het met de mensenrechten omspringt. De Franse staat laat niet met zich sollen. En van al zijn geledingen, justitie nog het minst.

Hoe nu verder? Half oktober werd Lord Russell-Johnston, voorzitter van de Assemblée, na drie maanden wachten op antwoord en een protest-interview ontvangen door minister Guigou. Jurgens: 'Dat leverde niks op.' Sindsdien heeft de stramme Guigou plaatsgemaakt voor haar aanmerkelijk warmbloediger partijgenote Maryse Lebranchu. Of het uitmaakt is de vraag.

Morgen buigt de nieuwe commissie herziening, bestaande uit zeven rechters van het Hof van Cassatie, zich over de zaak. Dat is het voortvloeisel van het voorstel van Jack Lang. De hoge ambtenaar van Justitie: 'Als de commissie ja zegt, wordt Hakkar opnieuw berecht. Als de commissie nee zegt, is het einde oefening.' Advocate Coutant Peyre is pessimistisch over de kansen van haar cliënt. 'Die politielobby is zo sterk. Er is een politie-agent doodgeschoten, zo'n schurk laten ze nooit lopen.'

Meer over