Reportage

In El Salvador bouwt de ‘coolste dictator’ vooral aan een mooie façade

Nayib Bukele werd op zijn 37ste president van ­El Salvador. Hoe bereikte de man die onlangs de bitcoin als wettig ­betaalmiddel invoerde zo snel de top? Het stadje dat als zijn politieke laboratorium diende, biedt een goed vertrekpunt.

Nayib Bukele speecht met zijn vrouw Gabriela Rodriguez aan zijn zijde. Beeld AFP
Nayib Bukele speecht met zijn vrouw Gabriela Rodriguez aan zijn zijde.Beeld AFP

‘Nayib Bukele is als Coca-Cola’, zegt Alexander Garay, radiomedewerker in de kleine gemeente Nuevo Cuscatlán aan de rand van de Salvadoraanse hoofdstad San Salvador. ‘Bij Coca-Cola denk je meteen aan rood. Als je in El Salvador de kleur hemelsblauw ziet, denk je meteen aan de president.’

Blauw is de campagnekleur van Bukele. Begin 2019 verpulverde hij de presidentskandidaten van de oude machtspartijen Arena (rechts) en FMLN (links). Dit voorjaar gaf de kiezer hem driekwart van het parlement.

Tien jaar geleden begon hij zijn politieke loopbaan als burgemeester van Nuevo Cuscatlán. Inmiddels geldt Bukele als een fenomeen in Latijns-Amerika. De ‘millennial-president’, petje achterstevoren en perfect getrimde baard, heeft 3 miljoen volgers op Twitter, 3,1 miljoen op Instagram en 5,8 miljoen op Facebook.

Op 7 september keek zelfs de hele wereld naar Bukele, want die dag werd cryptomunt bitcoin een wettig betaalmiddel in het arme Midden-Amerikaanse land. De president negeerde alle kritiek op zijn ‘sprong voorwaarts voor de mensheid’. De digitale munt maakte eerst een duikeling, maar inmiddels renderen de Salvadoraanse staatsbitcoins. Met de winst bouwt hij een dierenhospitaal, kondigde de president deze week aan.

Waarschuwing

Het Amerikaanse tijdschrift Time riep Bukele onlangs uit tot een van de honderd invloedrijkste mensen van 2021. Het bijgaande biografische stukje leest in zijn geval als een waarschuwing. Terwijl de meeste Salvadoranen Bukele nog op handen dragen, groeien de zorgen onder Salvadoraanse academici. ‘Het zou naïef zijn om geen rekening te houden met toenemende repressie’, zegt politicoloog Karen Estrada. Ze heeft er inmiddels spijt van dat ook zij begin 2019 op hem stemde.

‘Hij zal zich door niets of niemand laten tegenhouden’, zegt ook politiek adviseur Nayda Acevedo. De politiek analisten vragen zich af hoelang er nog ruimte zal zijn voor kritische stemmen in El Salvador. In amper twee jaar tijd heeft Bukele vrijwel alle macht naar zich toegetrokken en kritische instituties de mond gesnoerd.

De president maakt haast om zijn populariteit om te zetten in duurzame macht. Zijn regering leidt twintigduizend nieuwe militairen op. Zijn parlementariërs vervingen tien van de vijftien rechters van het hooggerechtshof. Twee weken geleden verklaarde zijn constitutioneel hof dat hij, in strijd met de grondwet, in 2024 kan worden herkozen.

Om te begrijpen hoe deze ogenschijnlijke outsider, telg van een Palestijnse migrantenfamilie, zo snel de top kon bereiken, biedt Nuevo Cuscatlán een goed vertrekpunt. In dit slaperige stadje tussen groene heuvels zette Bukele in 2011, als 30-jarige, een eerste grote stap omhoog. Toen nog als eigengereide kandidaat binnen de linkse FMLN, partij van oud-guerrillastrijders, won hij het burgemeesterschap van een gemeente met nog geen tienduizend inwoners. Het stadje, niet veel meer dan een buitenwijk van San Salvador, werd zijn politieke laboratorium.

Gemeenteambtenaar Douglas Menjivar geeft een rondleiding langs Bukeles successen. Overal in het plaatsje prijkt het trotse logo, een strakke ‘N’ in een hemelsblauwe cirkel. ‘De N van Nuevo Cuscatlán en van Nayib’, zegt de blozende twintiger, die al sinds zijn 16de voor het lokale bestuur werkt. Bukele gaf de gemeente zelfs een ondertitel: ‘De Nieuwe Stad’.

Demonstranten trappen in op een kiosk waar bitcoins gewisseld kunnen worden tijdens een protest tegen de overheid in San Salvador.  Beeld EPA
Demonstranten trappen in op een kiosk waar bitcoins gewisseld kunnen worden tijdens een protest tegen de overheid in San Salvador.Beeld EPA

Facelift

Nuevo Cuscatlán kreeg in rap tempo een facelift. In het lokale radiostation, door Bukele geopend, vertelt medewerker Garay hoe de burgemeester vanuit de studio vragen van luisteraars beantwoordde. ‘Als iemand een lek dak had, stuurde hij een team klussers.’ De politicus legde een plein aan en zette er een bibliotheek op, een glimmend glazen gebouw met acht boekenkasten. De ruimte doet nu vooral dienst als kantoor voor de nieuwe burgemeester.

Dankzij Bukele is de lokale kliniek 24 uur per dag geopend en heeft het stadje een eigen ambulance. Hij liet straten betegelen, sloot huizen aan op een continue watervoorraad en gaf elke maand voedselpakketten aan ouderen. En hij nam tientallen extra agenten aan. Menjivar: ‘Hij wilde altijd helpen. Ik heb hem zijn eigen geld zien weggeven.’

In 2015 won Bukele de burgemeestersverkiezingen in hoofdstad San Salvador en zette daar dezelfde strategie voort. Hij knapte het verlepte gelaat van de stad op door elke dag een bouwproject te starten. Tegelijkertijd vermenigvuldigde hij het aantal politieagenten. Vier jaar later, na een knallende breuk met de FMLN, die hem beschuldigde van stookgedrag, schopte hij het als onafhankelijke kandidaat tot president. ‘De woede van de Salvadoranen ontplofte in de stembussen’, zegt politicoloog Acevedo.

Bukele verzilverde de diepe Salvadoraanse onvrede, opgekropt in bijna een halve eeuw aan geweld en corruptie. Eerst de bloedige burgeroorlog van eind jaren zeventig tot begin jaren negentig, tussen de militaire junta en marxistische guerrillabewegingen, waarin zo’n 75 duizend mensen omkwamen. Daarna, sinds het vredesakkoord van 1992, democratisch gekozen maar corrupte regeringen en groeiend bendegeweld. Bukele beloofde af te rekenen met dat verleden en een einde te maken aan het ontwrichtende aantal moorden in het land.

Financiële elite

Maar zijn make-over verandert slechts de buitenkant, stelt Acevedo. ‘Hij bouwt een mooi decor’, zegt ze, wijzend op het glimmende winkelcentrum waar het gesprek plaatsvindt. ‘Daarachter blijft alles hetzelfde. Ook Bukele vertegenwoordigt een concentratie van macht die uiteindelijk ten goede komt aan een kleine financiële elite. Kijk naar zijn bitcoinwet, een wet vol belastingvoordelen voor rijke investeerders, niet voor het gewone volk.’

Die tweedeling is ook zichtbaar in Nuevo Cuscatlán. Als burgemeester gaf hij de heuvels rond het stadje weg aan vastgoedbedrijven die er ommuurde privéwijken voor de rijken bouwden. Ook de president woont in zo’n residencial. Voor de poort van de wijk ‘De dromen’ houden tientallen soldaten de wacht. ‘Nayib is inwoner van onze stad’, zegt ambtenaar Menjivar trots.

Volgens Menjivar is de president zijn politieke bakermat niet vergeten. Voor de armen bouwt Bukeles regering betonnen arbeiderswoninkjes aan de rand van Nuevo Cuscatlán. Bij het project houden bouwvakkers in gele T-shirts lunchpauze. Het blijken gevangenen die werken om in aanmerking te komen voor vervroegde vrijlating. Maar Bukele respecteert dat recht niet, zeggen de mannen. ‘Sinds hij president is, zijn alle telefoontjes en visites verboden’, zegt Mario (29), die naar eigen zeggen al twee jaar te lang vastzit. ‘Ik heb een vrouw en kinderen, maar ik heb geen idee hoe het met ze is.’

Zelfs een van Bukeles indrukwekkendste resultaten blijkt een strik om een minder fraaie werkelijkheid. De president viert vrijwel dagelijks de lage moordcijfers onder zijn bewind, die te danken zouden zijn aan zijn harde aanpak van de georganiseerde misdaad. Maar de kritische krant El Faro onthulde vorig jaar dat zijn regering een clandestien akkoord sloot met de machtige bende Mara Salvatrucha 13 (MS-13). Ondertussen is het aantal meldingen van verdwijningen toegenomen.

Terwijl het jonge staatshoofd zijn veiligheidsbeleid afstemt met de Mara’s, moeten critici steeds meer op hun woorden passen. Zijn regering sommeerde een Mexicaanse journalist van El Faro het land te verlaten. Kort voor de invoering van de bitcoinwet werd een kritische crypto-expert opgepakt. Die activist doet er sinds de arrestatie het zwijgen toe. ‘De vrije meningsuiting staat onder druk’, zegt politicoloog Estrada.

Scheiding van machten

Waar gaat het eindigen, vraagt ze zich hardop af. ‘Het parlement is nog slechts een formaliteit, wetsvoorstellen worden dezelfde dag aangenomen. Hij heeft zijn eigen rechters benoemd. De scheiding van machten bestaat niet meer.’ De 37-jarige wetenschapper, geboren tijdens de burgeroorlog, moet machteloos toezien hoe de instituties van haar land worden afgebroken. ‘Onze democratie is nog jong en de vorige regeringen hebben een zwak fundament achtergelaten. Het blijkt ontzettend makkelijk om alles in rap tempo af te breken.’

Ook op straat klinken steeds meer zorgen over Bukeles autoritaire trekken. Op 15 september protesteerden enkele duizenden mensen in het centrum van de hoofdstad tegen ‘de dictator’ die de bitcoin oplegde aan El Salvador. ‘Hoezo dictatuur?’, reageerde Bukele. ‘We hebben niet één traangasgranaat gebruikt.’ Op Twitter noemt hij zichzelf grappend ‘de coolste dictator ter wereld’.

Ondanks dat prille verzet ontbreekt voorlopig een politiek alternatief. De oppositie bestaat uit de gedecimeerde oude garde. De weerzin daartegen is nog steeds vele malen groter dan de twijfels over de president. In de kleine opnamestudio in Nuevo Cuscatlán verwoordt radioman Garay het als volgt: ‘Hij heeft de andere politieke stromingen kapotgemaakt. Misschien is een andere politicus wel beter, maar de mensen identificeren zich inmiddels met de naam Nayib.’

Meer over