AnalyseEvacuatie Afghaanse medewerkers

In deze dagen van Afghaanse evacuaties dringt de vergelijking met Srebrenica zich op. We gaan het toch niet nóg eens fout doen?

De massale verontwaardiging over het halfslachtig evacueren van Afghaanse tolken en andere medewerkers lijkt veel te maken te hebben met ons zelfbeeld. De empathie komt deels voort uit schaamte. Zie Srebrenica.

Bosnisch-Servische legerleider Ratko Mladic (links)  met Dutchbat-commandant Thom Karremans (derde van links) in 1995. Beeld AP
Bosnisch-Servische legerleider Ratko Mladic (links) met Dutchbat-commandant Thom Karremans (derde van links) in 1995.Beeld AP

Op 13 juli 1995 zag Hasan Nuhanovic zijn vader, moeder en broer voor het laatst. Op die dag werd hij, de tolk van het VN-bataljon Dutchbat, gescheiden van zijn familie. Ze stonden niet op de lijst die de Nederlanders hadden opgesteld en werden dus afgevoerd met duizenden Bosnische moslims en geëxecuteerd door de Serven.

Het boek dat Nuhanovic erover schreef, De tolk van Srebrenica, diende als inspiratie voor de aangrijpende speelfilm Quo vadis, Aida?, die deze zomer uitkwam en jubelende kritieken kreeg. De film deed de nog altijd sluimerende wond van het Nederlandse falen weer even opengaan en etteren.

‘Schaamt u zich niet?’ vroeg Kamerlid Renske Leijten (SP) dinsdag aan Ank Bijleveld (CDA), minister van Defensie, verwijzend naar het drama in Srebrenica en de raakvlakken met Afghanistan. Kati Piri (PvdA): ‘Ook dat was een interventie die niet bracht wat ze moest opleveren, waarna westerse troepen de benen namen en de bevolking aan hun lot overlieten.’

Die uitleg had Bijleveld niet nodig. Ze had Quo Vadis, Aida? in juni nog gezien. Of ze had er in elk geval over getwitterd. Goed dat er door de film aandacht is voor de genocide in Srebrenica, schreef ze. De minister twittert graag over haar filmbezoeken. Terwijl de Taliban razendsnel Afghanistan veroverden, schreef Bijleveld dat ze zaterdag naar De slag om de Schelde had gekeken. Niet haar tactvolste tweet.

Het lijkt er sterk op dat de massale verontwaardiging die loskwam over het halfslachtige evacueren van tolken en ander personeel uit Kabul veel te maken heeft met ons zelfbeeld. De empathie voor de Afghanen die ons geholpen hebben, komt ook voort uit schaamte. De gedachte: we gaan het toch niet nóg eens fout doen?

Demissionair minister Ank Bijleveld-Schouten en demissionair staatssecretaris Ankie Broekers-Knol tijdens het debat over de situatie in Afghanistan.  Beeld Les van Lieshout / ANP
Demissionair minister Ank Bijleveld-Schouten en demissionair staatssecretaris Ankie Broekers-Knol tijdens het debat over de situatie in Afghanistan.Beeld Les van Lieshout / ANP

Srebrenica

Nee, Nederland is van oudsher niet heel sterk in een dappere of barmhartige afwikkeling van conflicten. Naast de schandvlek van Srebrenica is er meer dat op het nationale geweten drukt: de kille ontvangst van de Joden die de kampen hadden overleefd, de gruwelijkheden in Indonesië tussen 1945 en 1949 onder het mom van een bevrijding en de loze beloften die daarna aan de Molukkers werden gedaan.

Donderdagnacht stemde de Tweede Kamer in meerderheid voor de motie waarin coulanter asiel voor Afghaanse medewerkers werd geëist. De VVD ‘ontraadde’ bij monde van staatssecretaris Ankie Broekers-Knol de al aangenomen motie (hoewel ze daar later op terugkwam) en wilde alleen ‘acute en schrijnende’ gevallen toelaten. De echo van Joost Eerdmans (JA21) was erin te horen, die vroeg of we elke Afghaan die ooit een ei voor ons heeft gebakken straks binnenlaten.

In het licht van de breed gedeelde angst voor grote immigratiestromen − zie de oproep tot opvang in de regio van de EU − was de massale steun voor de Afghaanse medewerkers een uitzondering van medemenselijkheid. Hoe is dat te verklaren? Deels omdat het een makkelijk gebaar is; het gaat om een relatief kleine groep. Tot nu toe zijn er 111 tolken plus 500 familieleden naar Nederland gehaald.

Nog 67 tolken verblijven in Kabul. Vul dat aan met ambassadepersoneel, bewakers, koks en fixers (en hun families) en je komt uit op niet meer dan een paar duizend man. Die hier ook niet allemaal willen blijven. Sommigen hebben al asiel elders aangevraagd, maar kunnen de procedure niet in veiligheid afwachten. Vergeleken met de netto immigratie van 108 duizend nieuwkomers in 2019 is dat te overzien.

Nederlandse VN-troepen in Potocari in 1995. Beeld AP
Nederlandse VN-troepen in Potocari in 1995.Beeld AP

Taliban

De verontwaardiging over het demissionaire kabinet en de steun voor de medewerkers liepen gelijk op. Beide werden gevoed door het trage en incompetente handelen, door het gedraai in het debat ook. Wie de toekomst kon voorspellen, verdiende een Nobelprijs, zei minister Sigrid Kaag. Nee, niemand had voorspeld dat de Taliban zó snel zou oprukken, maar dát ze kwamen was vanaf begin augustus duidelijk en werd al langer gevreesd.

Op 3 juni had de Kamer gevraagd om een evacuatieplan, een plan dat deze week pas werd uitgedacht. Het kabinet had andere prioriteiten. Naast het filmbezoek van Bijleveld vielen op: het formatie-etentje zondag bij Kaag thuis en de totale afwezigheid van premier Rutte. De ministeries van Defensie, Buitenlandse Zaken en Justitie en Veiligheid wezen naar elkaar, in de hoop dat iemand het voortouw zou nemen.

Nederland begon later met evacueren en is vooralsnog minder ruimhartig dan veel andere landen, concludeert politicoloog Sara de Jong, die onderzoek doet naar tolken. Frankrijk, Engeland en Duitsland zijn coulanter, de VS heten al 20 duizend tolken en hun partners welkom. Er was dus ook nog wat te compenseren.

Dieptepunt was het Afghaanse ambassadepersoneel dat zondag naar het werk ging en er ter plekke achter kwam dat alle Nederlanders weg waren. Nog een vernietigend beeld: Afghaanse tolken konden dagenlang niet bij hun paspoorten, omdat deze in de gesloten Nederlandse ambassade lagen. Het besef dat we deze mensen aan westerse vrijheden hebben laten proeven, hen daarmee in eigen land tot verraders hebben gemaakt en hen nu zonder waarschuwing achterlaten, maakt ons des te meer schuldig.

‘Aanzuigende werking’

Schuld, schaamte, medeleven en plichtsbesef − tot bijna alle politici drongen die gevoelens de afgelopen week door. Het demissionaire kabinet daarentegen dacht in termen als ‘uitvoerbaarheid’ en ‘aanzuigende werking’. Wellicht dat hieraan later nog ‘aansprakelijkheid’ wordt toegevoegd.

In 2014 kreeg tolk Hasan Nuhanovic een schadevergoeding van 20 duizend euro van de staat. De rechter gaf hem gelijk: Nederland had moeten weten dat er een slachting plaatsvond. De situatie in Afghanistan is nu overzichtelijker dan destijds in Srebrenica. We weten hoe groot het gevaar is.

Meer over