Reportage

In Berlijn gaan de clubs los, maar alleen voor gevaccineerden

In de Berlijnse clubs is het nachtleven springlevend. Zonder mondkapjes, zonder afstand, maar verboden voor ongevaccineerde bezoekers. Het is een beleid dat snel navolging vindt in andere Duitse sectoren, ondanks zorgen over ‘vaccinatiedwang via de achterdeur’.

Remco Andersen
In de rij bij de wereldberoemde fetisjclub Berghain in Berlijn. Beeld Kerem Uzel
In de rij bij de wereldberoemde fetisjclub Berghain in Berlijn.Beeld Kerem Uzel

Het is rond middernacht als de dansvloer volstroomt met clubgangers in verschillende kleuren zwart. Een jongeman kiest positie tegenover de deejay – zijn bovenlijf ontbloot, zijn handen in de lucht – en joelt naar zijn vrienden. Voortgestuwd door de technobeat dansen duizenden besmettelijke aerosolen vanuit zijn mond, ongehinderd door enige afstandsregels of mondkapje, en dalen neer op de tientallen clubgangers die schouder aan schouder het weekend vieren in de Rode Kamer van club Renate.

Dat, althans, is het schrikbeeld dat volledige heropening van de nachtcultuur in Nederland in de weg staat. Maar in Duitsland denken ze hier wat op te hebben gevonden; de wereldvermaarde Berlijnse clubscene herrijst uit de coronacrisis dankzij een omstreden beleid. Wie is gevaccineerd of recentelijk is hersteld van covid-19 mag naar binnen, maar ongevaccineerden-zonder-medische reden worden geweigerd – ook als ze een negatieve covidtest op zak hebben.

Het grote voordeel: wie zich eenmaal met doktersverklaring of vaccinatiebewijs langs de portier heeft gewurmd, mag binnen alle regels laten varen. Geen mondkapje, geen afstand, geen maximumaantal bezoekers. Coronasceptici, die mogen simpelweg niet meedoen.

Het beleid is 2G gaan heten, naar de g’s van gevaccineerd of genezen (maximaal zes maanden geleden, red.). De noordelijke deelstaat Hamburg voerde het als eerste in. Vanaf 25 augustus mochten horeca-ondernemers daar zelf bepalen of ze een 2G-beleid voeren en ongevaccineerde bezoekers buiten de deur houden. Inmiddels mag zo’n beetje iedere niet-essentiële dienstverlener in Hamburg kiezen voor een 2G-deurbeleid: kapper, museum, bioscoop, sportclub, kerk, masseur, zonnestudio, nagelsalon.

Tot dan toe was in Duitsland 3G de norm: gevaccineerd, getest of genezen. Maar het Hamburgse 2G-beleid heeft snel navolging gekregen. Inmiddels heeft ongeveer de helft van de Duitse deelstaten een variant van het 2G-model ingevoerd, enkele andere overwegen het. In Hessen (grootste stad Frankfurt) en Niedersachsen (hoofdstad Hannover) mogen zelfs supermarkten ongevaccineerden weigeren, al beloven die dat niet te doen. En aan de rand van Berlijn heeft een restaurateur zijn eigen 1G-beleid ingevoerd: niet gevaccineerd is geen tafeltje.

Escape uit de pandemie

De Berlijnse clubscene ontstond in de losbandige jaren negentig, toen de bewoners en gebouwen van de stad nieuwe manieren van leven zochten na de val van de Muur. Veel clubs zijn nog altijd gehuisvest in verlaten fabrieken of energiecentrales. De afgelopen decennia groeiden die uit tot vrijplaatsen waar bijna alles kan. De relaxte sfeer, indrukwekkende geluidsinstallaties en vooruitstrevende dj's trekken bezoekers vanuit de hele wereld; hoor je in Rome of Stockholm een nieuwe elektronische muziekstijl, dan is die vaak jaren eerder in Berlijn ontstaan.

Op 3 september gooiden clubs hun deuren weer open, nadat een Berlijnse bestuursrechter had besloten dat het ‘zeer onwaarschijnlijk is dat zich onder volledig gevaccineerde en genezen deelnemers aan een dansgelegenheid überhaupt een besmette persoon bevindt’. Een covidtest, echter, is een momentopname, aldus de rechter: in de periode tussen test en clubbezoek kan een persoon alsnog besmet raken. Als die dan een club binnenstapt vol andere weliswaar geteste maar nog altijd ongevaccineerde bezoekers, dreigt een superspreading event.

Met het oordeel van de rechter werd de Berlijnse clubscene de eerste bedrijfstak waar het 2G-model geen keuze van de uitbater is, maar verplichte kost: wie zich ongehinderd in de mensenmassa wil storten, moet een prik hebben.

In Club Renate, gehuisvest in een voormalig Oost-Berlijns appartementengebouw, zien de spinnenwebben aan de lampen eruit alsof ze met zorg gecureerd worden. Achter de zware deuren en de uitsmijter voelt de buitenwereld nog verder weg dan voor de coronacrisis. Tegen middernacht rollen elektronische bastonen door met rook en neonlicht gevulde kamers en gangen. Op een stalen hemelbed nabij de Groene Kamer gaat een joint van hand tot hand, in een zijkamertje bespeelt een clubganger een stoffige piano, in de vele toiletruimten sluiten vriendengroepjes zorgvuldig de deurtjes achter zich.

‘Dit vind je niet in Nederland of België’, zegt Jonathan Le Blanc (26), een Belg die na vijf jaar in Amsterdam vorige maand naar Berlijn verhuisde. ‘In Brussel is het publiek in clubs vrij rechts, en niet zo vriendelijk naar queers. In Amsterdam is dat heel anders, maar daar staan de mensen in groepjes met de rug naar elkaar toe. Hier kom ik binnen en sluit ik zo aan bij een vriendenclub van twintig mensen.’

Wachten om naar binnen te kunnen in de Berlijnse KitKat Club. Beeld Kerem Uzel
Wachten om naar binnen te kunnen in de Berlijnse KitKat Club.Beeld Kerem Uzel

Renate, deze vrijdagavond, is maar een opwarmertje voor Le Blanc. Zaterdagavond gaat hij op tijd naar bed. Want zondag gaat om vijf uur ’s ochtends de wekker. ‘En dan gaan we naar (de wereldberoemde fetisjclub, red.) Berghain. Een vriend van mij stond daar laatst zeven uur lang in de rij. Maar tegen zes uur ’s ochtends is die rij hopelijk wat minder.’

Zoals veel clubgangers haalt Le Blanc de schouders op over de toegangsbeperkingen voor niet-gevaccineerden. Hij is vooral blij dat de clubs weer open kunnen, en het is je eigen keuze als je je niet laat vaccineren, stelt hij. Maar heel principieel is hij niet: wat hem betreft zouden getesten ook welkom zijn ‘als dat organisatorisch te regelen is en het niet zo’n puinhoop wordt als toen in Nederland met dansen met Jansen’. De Club Commission, de branchevereniging en lobbyclub van de Berlijnse clubscene, is om soortgelijke redenen tegen het 2G-beleid. Een test zou ook moeten voldoen, zegt woordvoerder Lutz Leichsenring. ‘Zelfs als iemand geïnfecteerd raakt op weg van de test naar de club, dan is die pas een paar dagen later besmettelijk.’

Le Blanc wijst fijntjes op het incident in club Berghain, dat begin deze maand haar deuren weer opende en een ogenschijnlijk waterdicht 2G-beleid hanteerde: vaccinatiebewijs, registratie via de Berghain-pass, en controle van het e-mailadres voordat bezoekers naar binnen mochten. Een week later: 19 coronabesmettingen en 2.500 Berghain-bezoekers die moesten worden nagebeld door Berlijnse ambtenaren.

De Berlijnse clubscène

Eind 2018 waren er in Berlijn 226 clubs, 54 organisatoren van club-evenementen zonder vaste locatie, en meer dan 400 organisatoren van informele evenementen – denk daarbij aan (illegale) raves in parken of onder bruggen. Dat blijkt uit een studie van onderzoeksbureau Goldmedia, in opdracht van het Berlijnse ministerie van Economie en de Club Commission. In de clubsector werken ruim negenduizend mensen, grotendeels parttime. In 2017 genereerde de clubsector 168 miljoen euro in omzet. De bezoekers die dat jaar Berlijn primair aandeden voor de clubscene, pompten volgens het onderzoek gezamenlijk 1,48 miljard euro in de stadseconomie.

2G-boycott

Had de Berlijnse rechter het bij het verkeerde eind?

Deels, zegt Sebastian Hoehl, arts en viroloog in het academisch ziekenhuis van de Goethe Universiteit in Frankfurt. ‘Ook onder gevaccineerden vindt transmissie plaats. In kleine ruimten waar mensen opeengepakt zitten zonder masker is het risico verre van nul, zeker bij de deltavariant.’

De redenering van de rechter dat een test een momentopname is, kan Hoehl volgen. ‘En ik wil daar nog aan toevoegen dat sneltesten (die in Duitsland voldoende zijn voor 3G, red.) vaak niet goed uitgevoerd worden. Dan krijg je valse negatieven. Onder ongevaccineerden en in een mix van gevaccineerden en ongevaccineerden is het risico op transmissie hoe dan ook vele malen groter dan onder gevaccineerden en herstelden.’

De vraag is wel hoelang dat zo blijft. Het specifieke effect van 2G is volgens Hoehl nog niet voldoende wetenschappelijk onderzocht, al zijn hem geen superspreading events vanuit 2G-situaties bekend – het incident in Berghain ten spijt. Maar inmiddels is duidelijk dat de effectiviteit van vaccinaties na een aantal maanden sterk afneemt. Nu 2G-regels in Duitsland steeds breder worden ingevoerd, moet nog maar blijken hoe veilig het model op langere termijn is.

Bij de KitKat Club in Berlijn. Beeld Kerem Uzel
Bij de KitKat Club in Berlijn.Beeld Kerem Uzel

De eerste beats

En de clubs zelf, vrijplaatsen voor diversiteit, gelijkwaardigheid en wederzijds respect waar iedereen welkom hoort te zijn?

Bij Renate krijgen ze nauwelijks klachten over de regels, zegt Xenia Wiederkehr (26), die bij de club de sociale media onderhoudt en ook aan de deur staat. Een of twee keer per avond komt iemand met een testbewijs aanlopen, maar meestal is dat door onwetendheid. Slechts een enkele keer is iemand echt tegen vaccinatie. Vervalste vaccinatiebewijzen zijn een veel groter probleem.

‘Ik vind het niet leuk om bij bezoekers QR-codes te moeten controleren voordat ze naar binnen mogen’, zegt Wiederkehr. ‘Mijn brein kookt er soms van over. Maar we zijn niet in de economische positie waarin we ‘nee tegen 2G’ kunnen zeggen. Ik ben vooral blij dat we weer open kunnen, voor onze werknemers, onze gasten, en de dj’s. De clubcultuur is een wezenlijk onderdeel van de sociale structuur in de stad.’

Het was wel even wennen, dat eerste weekend, zonder maskertje de mensenmassa in. Maar, zegt ze met een lach: ‘Dat gevoel verdween direct toen ik de eerste beats van de techno hoorde. Berlijn leeft weer.’

Meer over