Reportage

In Artis moeten de dieren straks met de bomen concurreren om aandacht

Het aantal dieren in Artis is in de loop van de tijd sterk verminderd. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
Het aantal dieren in Artis is in de loop van de tijd sterk verminderd.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Dierentuinen krijgen nogal eens kritiek. Hoezo dieren in hokken houden, in de 21ste eeuw? In de zoektocht relevant te blijven, gaat de Amterdamse dierentuin Artis veel méér van de natuur laten zien dan alleen dieren. Inclusief de mens die de natuur bedreigt. ‘We beschikken over een prachtig podium om dit verhaal te vertellen.’

Noël van Bemmel

Wie de Amsterdamse dierentuin Artis bezoekt, blijft vaak stilstaan bij het buitenverblijf van de chimpansees. Daar liggen Amber, Sabra of Quincy elkaar te vlooien of ze eten een sinaasappel in hun hangmat. Maar wie kijkt ook even naar die dikke boom, rechts naast het materiaalhok, naar de majestueuze Heimanseik uit 1750? Waarschijnlijk niemand. Terwijl de oudste boom van de hoofdstad daar ook zijn ding staat te doen: water en mineralen opzuigen uit de aarde, lucht zuiveren met zijn bladeren en overleven zonder een stap te verzetten.

Als het aan directeur Rembrandt Sutorius ligt, gaan bezoekers voortaan ook even langs de oude eik. Artis moet dat soort verhalen gaan vertellen, vindt hij. Want het oudste dierenpark van Nederland (1838) is ook een bijzonder arboretum: het heeft een verzameling van 750 bomen op dertien hectare, met 200 verschillende soorten. Daarnaast is er een botanische tuin met eetbare bloemen en planten, een museum over onzichtbaar (microscopisch) leven, een planetarium voor het grotere plaatje, een academie voor workshops en lezingen, en zijn er fraaie monumentale gebouwen.

Masterplan

Wat Sutorius betreft gaan de dieren van Artis voortaan concurreren om aandacht. Hij wil bezoekers een spiegel voorhouden, laten nadenken over grote thema’s als biodiversiteit en klimaat, ook al komen ze eigenlijk voor een olifant en een ijsje. Wie na een paar uur weer buiten staat, zo is de ambitie, kijkt al een beetje anders aan tegen zijn rol op aarde. Het Artis Masterplan 2030, dat meer dan 100 miljoen euro gaat kosten, werd donderdag gepresenteerd aan de 150 medewerkers van de dierentuin. Het plan lag bijna twee jaar in een la door corona.

‘Het is ambitieus, ja’, zegt directeur Sutorius in zijn werkkamer naast de vale gieren. Die kijken vanaf hun hoge rustpalen mee als de baas een plattegrond van het nieuwe Artis ophangt. ‘Kijk, hier komt het Groote Museum over de plaats van de mens in de natuur, hier komt het vernieuwde planetarium waarin we ook klimaatprojecties laten zien, daar komt een vierde vijver met duurzame waterzuivering, daar komt de voedselboulevard waar bezoekers leren over de impact van ons voedselsysteem.’ Artis werd 183 jaar geleden opgericht door het genootschap Natura Artis Magistra dat de natuur dichter bij de mens wilde brengen. ‘Nu gaan we de mens weer dichter bij de natuur brengen.’

Rembrandt Sutorius, directeur van Artis, bij het museum van de dierentuin. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
Rembrandt Sutorius, directeur van Artis, bij het museum van de dierentuin.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Dat is volgens hem hard nodig, aangezien de biodiversiteit snel afneemt en de aarde afstevent op een catastrofale klimaatverandering. ‘We beschikken over een prachtig en uniek podium om dit verhaal te vertellen. Niet door met het vingertje te wijzen, maar het is wel de bedoeling dat je hier als een ander mens weer weggaat.’ Dat past volgens Sutorius bij de maatschappelijke doelstelling van Artis. ‘We zijn een stichting, we zijn niet op aarde om geld te verdienen.’

Slaven en dwergen

Het plan komt op een moment dat dierentuinen onder druk staan van dierenactivisten. Zo schreven diverse organisaties vorig jaar in een brandbrief aan de Amsterdamse gemeenteraad: ‘Het opsluiten van dieren ter vermaak van mensen is respectloos en stamt uit de tijd dat er nog slaven werden gehouden en dwergen, gebochelden en albino’s werden tentoongesteld.’

Volgens Sutorius zakte het aantal dieren in Artis afgelopen decennia van 1.500 naar 500, en die daling zet volgens hem nog wel even door. ‘We waren ooit een postzegelverzameling. Nu vragen we ons telkens af: zijn we nog trots op het dierentuindeel van Artis?’ Als voorbeeld noemt hij het olifantenverblijf. Dat is niet alleen groter geworden, maar biedt volgens hem meer gelegenheid voor natuurlijk gedrag. ‘Eten zoeken, zwemmen, schuren tegen rotsen, verschuilen, een leembad nemen.’ Bezoekers kunnen veel van dichtbij ervaren. ‘De liefde voor de natuur die een kind op zo’n moment ontwikkelt, bereik je niet met een plaatjesboek of een natuurfilm. Daar ben ik van overtuigd.’

Cruciaal onderdeel van het nieuwe Artis wordt het Groote Museum, een monumentaal gebouw dat na een jarenlange restauratie en renovatie dit voorjaar wordt heropend als museum. ‘Hier komt alles bij elkaar’, zegt artistiek directeur Haig Balian van dat museum – tot 2017 de voorganger van Sutorius. ‘We verbinden hier op een associatieve manier de mens met zijn omgeving: met microben, dieren en planten. Via kunstinstallaties die je aan het denken zetten.’

Als voorbeeld noemt hij een vergelijking tussen de sapstromen in de grote plataan voor deur en de bloedcirculatie van de bezoeker. Het museum helpt volgens Balian antwoord te geven op grote vragen. ‘Je staat als mens niet boven de natuur, maar je bent er onderdeel van.’

Op andere plekken presenteert Artis manieren om beter om te gaan met de natuur. Zo geeft Micropia, het museum over het onzichtbare leven, straks meer ruimte aan microben die plastic eten of algen die energie opwekken. Het Planetarium, dat een nieuw gebouw krijgt, gaat projecties vertonen over de gevolgen van menselijk gedrag op de aarde, zoals ontbossing of veranderende dierpopulaties, inclusief alternatieve scenario’s.

Sterrenkundige Milo Grootjen: ‘We vertellen nog steeds het verhaal over onze plek in het universum, maar we gaan ook data projecteren die door satellieten worden verzameld.’ Die versterken volgens hem het overview-effect; het gevoel waar veel astronauten mee terugkeren nadat zij de kleine blauwe planeet kwetsbaar zagen hangen in de ijskoude duisternis. ‘Er is geen plan B; dat weten we wel, maar we gedragen ons daar niet naar.’

Voedselboulevard

Geheel nieuw wordt een voedselboulevard met tentoonstellingen over de invloed van voedselproductie op de aarde, kookworkshops en een ambitieus restaurant met een experimenteel en duurzaam menu. Sutorius: ‘Voedselproductie is wereldwijd de grootste bedreiging van biodiversiteit. Denk aan de palmolie- en sojaplantages, de extensieve veeteelt. Dat verhaal gaan we vertellen. Met je eetgedrag kun je drie keer per dag een bijdrage leveren aan een duurzamere wereld.’ Het restaurant is ook open voor niet-Artisgangers.

Volgens toerisme-onderzoeker Goof Lukken (Universiteit Breda) zet Artis een flinke stap extra in de al bestaande trend onder dierentuinen om maatschappelijk relevanter te worden. ‘Ze verminderen al decennia het aantal dieren in hun collectie en benadrukken hun inzet bij educatie en natuurbehoud.’ Zo financiert de Engelse Chester Zoo natuurbeschermingsprojecten in twintig landen en bezit stichting Apenheul bij Apeldoorn ook een duurzame koffieplantage in Peru. Die proberen zulke verhalen te delen met hun bezoekers, maar dat valt volgens Lukken niet mee. ‘Uit onderzoek blijkt dat de meeste mensen naar een dierentuin gaan om iets leuks te doen met hun gezin of om hun kinderen een plezier te doen. Natuurbeleving staat pas op de derde plaats.’

Lukken verwacht veel van het Groote Museum dat door hetzelfde team wordt ingericht als Micropia. ‘Ze mikken hoog. Een transformerende ervaring voor bezoekers van alle leeftijden, dat is het hoogst haalbare in de museumwereld.’ Ook de kosten (ruim honderd miljoen euro) en de beoogde groei van het aantal bezoekers (van 1,4 miljoen naar 2 miljoen per jaar) vindt Lukken nogal ambitieus. ‘Nederland telt dertien dierentuinen die samen al jaren 10,5 miljoen bezoekers trekken. Nergens ter wereld is de concurrentie zo groot. Ik verwacht niet dat Artis de verhoudingen totaal kan omgooien.’

Winterbloeiende kers

Dierenrechtenactivist Adrie van Steijn (Diervriendelijk Nederland) ziet geen toekomst voor Artis. ‘Hooguit als opvang voor gewonde of mishandelde dieren.’ Het opsluiten van dieren en het afpakken van hun kinderen is volgens Van Steijn onacceptabel. Ook als daarmee natuurbeschermingsprojecten worden gefinancierd? ‘Bekijk het vanuit het perspectief van het individuele dier. Wat heeft dat daaraan?’

Van Steijn pleit voor een uitsterfbeleid voor alle dierentuinen. Zelfs als daardoor diersoorten uitsterven. ‘Waarom zou je een soort blijven fokken die niet meer kan bestaan in het wild? Dan bewaar je een verzameling, terwijl het dier zelf daar geen baat bij heeft.’

‘Ik begrijp dat sentiment’, zegt Sutorius. Maar het gevangenhouden van dieren dient volgens hem een hoger doel. Hij wijst op de grote gier voor zijn raam. ‘Die is hier beland na een aanrijding in Spanje. Met de kuikens herstellen we de populatie gieren op Sardinië.’

De meeste dieren in Artis kunnen echter niet worden teruggezet. ‘We verbinden wel miljoenen Nederlanders en toeristen met natuur. Wie emotie voelt voor dieren, planten of bomen, gaat die eerder beschermen.’ Sutorius verwacht dat de rol van dierentuinen bij natuurbeheer komende jaren zal toenemen. ‘Als het voorkomen van uitsterven van soorten niet je uitgangspunt is, tsja, dan houdt het op.’

Als Artis weer opengaat kunnen bezoekers meteen meedoen met de nieuwe cursus ‘Bomen herkennen voor beginners’. Hovenier Jantien Koenders, tevens theatermaker, wijst dan de winterbloeiende kers aan die nog steeds bloesems draagt. Ze legt uit waarom de populier zo’n lawaai maakt als het waait. En ze laat zien hoe die 130 jaar oude platanus orientalis als een kasteel uittorent boven alles en iedereen. ‘Ik hoop dat de bezoeker op een andere manier gaat kijken naar het groen in zijn omgeving. Ja, zelfs een zachter mens wordt.’

Chimpanseeverblijf met daarachter de oudste eik van Amsterdam, de Heimanseik uit 1750. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
Chimpanseeverblijf met daarachter de oudste eik van Amsterdam, de Heimanseik uit 1750.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
Meer over