Analyse

Immigratiedienst belooft politiek steeds dingen die ze niet kan waarmaken

Het zijn verontrustende conclusies die adviesbureau EY vorige week publiceerde als uitkomst van een onderzoek naar de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND). Toch was er, ten onrechte, nauwelijks aandacht voor de misstanden bij de dienst die het Nederlandse asielbeleid uitvoert. De drie opvallendste conclusies.

Voor de poort van het asielzoekerscentrum in Zweeloo protesteren asielzoekers tegen de ongelijke behandeling van asielaanvragen. Beeld Marcel van den Bergh
Voor de poort van het asielzoekerscentrum in Zweeloo protesteren asielzoekers tegen de ongelijke behandeling van asielaanvragen.Beeld Marcel van den Bergh

1. De IND is niet in staat ‘tegenspel’ te bieden wanneer er vanuit de politiek onhaalbare doelen worden gesteld

Vaak is op voorhand al bekend dat de politiek iets vraagt wat voor de IND praktisch onhaalbaar is, constateren de onderzoekers van EY. Toch gaat de IND dan akkoord met de gestelde doelen.

Een voorbeeld daarvan (niet uit het rapport): begin vorig jaar besloot het kabinet de ‘dwangsomregeling’ af te schaffen, waarmee asielzoekers van wie de procedures te lang duurden recht hadden op een schadevergoeding. Omdat de IND veel wettelijke termijnen niet haalde, was de overheid miljoenen euro’s kwijt aan dit pressiemiddel. De dwangsomregeling werd afgeschaft met de belofte dat de IND voortaan alle nieuwe asielaanvragen binnen de termijnen zou behandelen. Inmiddels is duidelijk dat dit niet gaat lukken.

‘En dat was op voorhand al te verwachten’, zegt vreemdelingenrechtadvocaat Barbara Wegelin. Dat de IND daar niet direct voor heeft gewaarschuwd, heeft volgens haar te maken met de ‘kortetermijnvisie’ binnen de dienst. ‘Als je het rapport leest, dan gaat het heel weinig over zorgvuldige, rechtvaardige en begrijpelijke beslissingen van de IND, terwijl die juist kunnen bijdragen aan het vertrouwen in de dienst.’

Het is belangrijk dat niet alleen de IND hierop wordt aangesproken, maar ook de Tweede Kamer, stelt Martijn Stronks, universitair docent migratierecht aan de Vrije Universiteit. ‘Het gaat hier om politiek gevoerd beleid, waarbij effectiviteit nooit het belangrijkste doel is geweest.’ Ook bij de toeslagenaffaire ‘ging het in de eerste plaats niet om een effectief en menselijk systeem, maar om heel strenge regels voor de aanpak van fraudeurs.’

Het ministerie van Justitie wil nog niet reageren op de bevindingen uit het rapport en verwijst naar de schriftelijke reactie die staatssecretaris Ankie Broekers-Knol afgelopen vrijdag naar de Tweede Kamer stuurde. Broekers-Knol gaf opdracht tot het EY-onderzoek en stelt dat het rapport komende tijd ‘grondig wordt bestudeerd’. Een inhoudelijke reactie volgt voor het zomerreces, begin juli.

2. Er is een tekort aan medewerkers – zestig tot zeventig fte – om alle asielaanvragen te kunnen behandelen

Deze bevinding is opvallend, aangezien de asielinstroom vanwege de coronacrisis historisch laag is. Ook is er voor de afhandeling van achterstallige asielaanvragen een speciale taskforce ingericht, waarvoor 215 extra fte is vrijgemaakt. Een deel van die medewerkers zal de komende tijd door de IND worden ingelijfd.

Dat er desondanks een tekort aan medewerkers bestaat, heeft volgens migratiedeskundige Martijn Stronks grotendeels te maken met het beleid dat in Den Haag is bedacht: het aantal medewerkers bij de IND is gebaseerd op het aantal asielzoekers dat in Nederland arriveert. ‘Dit betekent dat je bij een fluctuerende instroom opeens allemaal mensen moet aantrekken of ontslaan.’

De IND ondervindt nog altijd de gevolgen van fikse bezuinigingen in 2017. Toen de asielinstroom daarna onverwacht weer toenam, lukte het de organisatie niet om op tijd nieuwe medewerkers te werven. De stapel onbehandelde asielaanvragen groeide daardoor met de dag. Stronks: ‘Als het geld aan dwangsommen in personeel was gestoken, was je uiteindelijk veel goedkoper uit geweest.’

Waarom, zo vraagt jurist en oud-procesvertegenwoordiger bij de IND Wytzia Raspe zich af, huurt de IND geen advocaten of docenten in om nieuwe medewerkers op te leiden – iets wat nu door ervaren medewerkers wordt gedaan. ‘Dan wordt de productiecapaciteit van de IND niet aangetast’.

De dienst is volgens EY te veel ‘naar binnen gekeerd’. Er wordt weinig geïnvesteerd om medewerkers die eenmaal binnen zijn, ook te behouden. Raspe: ‘Mensen blijven niet alleen vanwege salarissen, maar ook vanwege een goede sfeer en ontwikkelperspectief, lijkt mij. Laat mensen ook eens stage lopen in de advocatuur en bij de rechtbank in een periode dat het wat minder druk is. Juist aan de samenhang met de andere actoren in het vreemdelingenrecht lijkt het te ontbreken.’

Wat ook niet helpt, is dat medewerkers die voor de taskforce worden ingezet via detacheringsbureaus worden geworven. ‘Die werken met flexcontracten en dat is niet aantrekkelijk’, zegt Barbara Wegelin. ‘Mensen voelen dan weinig loyaliteit naar hun werkgever. Op een goed moment zeggen ze: doei, ik ga ergens anders heen.’

Op de werkvloer is volgens haar bovendien te weinig ruimte om naar eigen inzicht te handelen. Werknemers moeten zich houden aan gedetailleerde werkinstructies en richtlijnen, wat een restrictief effect heeft. ‘Dat ontneemt mensen het werkplezier.’

3. De IND vergelijkt werkwijzen en resultaten van teams of medewerkers niet, uit angst voor een ‘afrekencultuur’

Wegelin hoorde onlangs van een IND’er, werkzaam op een aanmeldcentrum asiel, dat daar een ‘knopendoorhakteam’ is geïntroduceerd. Dat houdt in dat het team eens in de zoveel tijd samenkomt om gevallen te bespreken waarvan niet meteen duidelijk is of die moeten worden ingewilligd of afgewezen. ‘Dat is een waanzinnig goede werkwijze’, zegt Wegelin. ‘Maar toen ik de IND’er vroeg of dit ook organisatiebreed gebeurt, zei hij nee. Blijkbaar is de cultuur niet bij alle afdelingen van de IND zo dat er met een open blik en met gevoel voor de menselijke maat gezamenlijk naar een ingewikkelde casus wordt gekeken.’

De IND heeft voor 2021 als doel gesteld om ‘moreel fit’ te zijn, staat in het rapport. Dit houdt volgens de beschrijving in: ‘Het hebben van een klimaat waarin je jezelf kunt zijn (veiligheid, diversiteit en inclusiviteit) en (...) een cultuur van bespreekbaarheid.’

Een dergelijke cultuur is nog niet de norm binnen de IND, ondervindt Wytia Raspe, die als jurist afgewezen visumaanvragen behandelt. ‘Ik kreeg een IND’er aan de lijn die zei dat het haar werd aangerekend als vreemdelingen te vaak dankzij hun ‘visum bezwaar gegrond’ in Nederland bleven hangen en niet op tijd vertrokken. Hier schrok ik van, want dan ondervindt een medewerker persoonlijk consequenties voor wat hij werkmatig moet doen. Misschien wordt hij daardoor ook onnodig streng.’

Meer over