Bellen metPolitiek verslaggever Natalie Righton

‘Ik zou graag een webcam hebben gehad om te zien hoe Omtzigt naar Nieuwsuur keek’

Op televisie reflecteerde Rutte maandagavond op zijn eigen premierschap. Hij erkende ‘fouten’ te hebben gemaakt en wil een andere omgang met de Kamer. Hoe gaat het formatieproces na deze cruciale stap verder? We bellen met politiek verslaggever Natalie Righton.

Demissionair premier Mark Rutte arriveert bij de studio van Nieuwsuur in Hilversum.  Beeld
Demissionair premier Mark Rutte arriveert bij de studio van Nieuwsuur in Hilversum.

Hoe zal CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt gisteren naar Ruttes optreden in Nieuwsuur hebben gekeken?

‘Ik zou erg graag een webcam hebben gehad om dat te zien. Omtzigt heeft wel gereageerd gisteravond. Dat was voor het eerst sinds maart. Op Twitter bevestigde hij dat Rutte hem heeft gevraagd om met hem te praten en dat hij dat zelf ook graag wil. Alleen nog niet nu.

‘Dat is heel begrijpelijk. Maar het gevolg is wel dat premier Rutte, of eigenlijk VVD-leider Rutte, nog steeds bungelt. Net als de kabinetsformatie. Eén Kamerlid heeft nu de macht om te bepalen of er wel of niet een nieuw kabinet komt met Rutte.

‘Omtzigt is een hele slimme man, dus dat heeft hij ongetwijfeld in de gaten. Misschien is dat ook wel de reden dat hij gisteravond begon te twitteren. De situatie waarin Pieter Omtzigt de kabinetsformatie gijzelt, duurt in ieder geval voort. Niemand weet hoe lang dat gaat duren, zelfs het CDA, zijn eigen partij, niet.’

En wat zullen de andere fractieleiders van de uitzending hebben gevonden? Heb je al wat reacties gehoord?

‘De eerste reacties kwamen van de usual suspects, de mensen die nu al hebben uitgesloten ooit nog met Rutte te willen samenwerken. Die waren zoals verwacht erg negatief. Ik geloof dat Wilders het een ‘ongelofelijk slecht verhaal’ noemde. Bij de SP zeiden ze: de oude Rutte is de nieuwe Rutte.

‘De fractievoorzitters van de middenpartijen houden vooralsnog de kaken stijf op elkaar. Voor Rutte zijn die partijleiders cruciaal: het CDA, D66, GroenLinks en de PvdA zijn potentiële kabinetsvrienden. In de wandelgangen horen we dat zij eerst het debat van woensdag afwachten.

‘De grote vraag is eigenlijk: gaat CDA-leider Wopke Hoekstra ingrijpen? Wat hij ook doet, hij zal de kwaaie pier zijn. Als hij Omtzigt voorlopig vervangt en met Rutte gaat onderhandelen, zal hij veel Omzigt-fans tegen zich krijgen. Als hij wacht tot Omtzigt zijn zegen geeft aan een kabinet, krijgt hij ook een groot deel van de CDA-achterban achter zich aan, want die wil juist wel graag verder en gaan regeren.’

Nieuwsuur-interviewer Mariëlle Tweebeeke vond Ruttes ‘radicale ideeën’ in ieder geval een beetje tegenvallen, leek het.

‘Dat vond iedereen wel. Rutte had zelf aangekondigd dat hij ‘radicale ideeën’ had over hoe het voortaan anders moest in het landsbesuur. Maar voorafgaand aan het interview werd door de VVD-top al gezegd dat het meer om de zelfreflectie zou gaan.

‘Maar vergeleken met vorig jaar zijn de plannen wel radicaal. Een dun regeerakkoord, geen coalitieoverleg meer elke maandag waardoor alle zaken al van tevoren werden afgetimmerd. Voortaan worden grote maatschappelijke discussies niet meer in achterkamertjes, maar in de Kamer gevoerd. Dat zijn grote bestuurlijke veranderingen.

‘Alleen waren veel van die ideeën al naar buiten gekomen, bijvoorbeeld via informateur Herman Tjeenk Willink. Daardoor kwamen de ideeën nu minder radicaal over. Ze zijn al een soort gemeengoed geworden.’

Het leek alsof Rutte huiverig was om vooruit te kijken. Hij wilde de meeste tijd besteden aan een terugblik op zijn afgelopen tien jaar als premier.

‘Daar had Rutte een heel duidelijke reden voor. Het CDA, D66, PvdA en GroenLinks hebben op diverse momenten aangegeven dat ze die zelfreflectie van de premier misten. Als hij zei dat er dingen fout waren gegaan, wilden zij weten wát er dan fout was gegaan.

‘Eigenlijk concludeerde Rutte twee dingen. Ten eerste dat hij toch wel erg vaak geheugenverlies heeft. Hij vroeg het Nederlandse volk om begrip voor de hoeveelheid dossiers die op zijn bureau terechtkomen. Nu heeft hij gezegd dat hij zich beter moet laten bijpraten over sommige dossiers en zich er meer in moet verdiepen.

‘Ruttes tweede bevinding was dat hij te veel de neiging heeft gehad om alles onder controle te houden. Hij staat bekend als iemand die het liefste al voor een Kamerdebat wil weten hoe iedereen ervoor staat. Soms kreeg je bij een Kamerdebat het gevoel dat alles van tevoren al was afgesproken. Door die neiging tot controle van mij, zei Rutte, zijn veel ‘tegenstellingen weggeëbd’. Hij wil nu de echte debatten terug.

‘De exercitie bij Nieuwsuur was vooral bedoeld om middenpartijen en hun achterbannen gunstig te stemmen. Die partijen hebben dat nodig als ze alsnog met Rutte om de tafel willen gaan zitten om een nieuwe regering te vormen. Als Rutte niet deemoedig sorry zegt, kunnen zij die draai niet maken. Maar Rutte is niet een man die daar lang in blijft hangen. Die kijkt morgen alweer hoe het verder moet.’

Wat betekent dit nu voor de formatie? Hoe gaat dat proces verder?

‘Daarin is de volgorde van de tijd van belang. Morgen volgt eerst een groot debat. Dan gaat de Kamer het nog een keer over de zelfreflectie hebben. Ik vermoed dat dat de hele avond gaat duren, misschien wel weer tot diep in de nacht.

‘De partijen die voor Rutte cruciaal zijn zullen aan het einde van de avond wel zeggen: we hebben van de premier gehoord dat hij fouten heeft gemaakt en gaan hier in het hemelvaartsweekend eens rustig over nadenken.

‘Tussendoor wordt ook nog een nieuwe informateur aangesteld. We weten nog niet wie deze opvolger van Tjeenk Willink wordt, maar de naam van Kim Putters, directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau, wordt veel genoemd. Waarschijnlijk gaat hij volgende week weer met alle fractievoorzitters praten om te kijken wat de belangrijke dossiers zijn en welke partijen samen zouden kunnen werken.

‘Ergens eind mei gaan de fractievoorzitters dan vermoedelijk met elkaar onderhandelen over een nieuw kabinet. Voor zover ik het nu inschat, komt er een moment dat ook GroenLinks en PvdA weer met Rutte om tafel gaan. Het enige alternatief is een reuzekabinet van zeven linkse partijen, waar niemand enthousiast over is. Nieuwe verkiezingen zullen ook geen totaal andere uitslag opleveren.

‘Ze zullen deze impasse dus toch moeten doorbreken. Daarmee komen we weer terug bij de eerdere vraag: wil het CDA verder? Wat gaat Hoekstra doen met de situatie rondom Omtzigt? Zonder het CDA aan boord kan de kabinetsformatie op dit moment niet goed verder.’

Meer over