Vonk

'Ik voorspel dat moslims gelijke rechten geven aan vrouwen en homo's'

Tegenover het gewelddadige jihadisme stelt Irshad Manji de pluralistische interpretatie van de Koran. Ook na de aanslagen in Parijs blijft zij optimistisch over de kansen van de hervormingsgezinden.

Maarten Zeegers
Professor Irshad Manji Beeld Getty
Professor Irshad ManjiBeeld Getty

Veel gesomber sinds de aanslagen in Parijs en de aanhoudingen in België. Maar bij ten minste één vrouw niet. Irshad Manji is seculier, liberaal, vrouw, openlijk lesbisch en...moslim. Een combinatie waar het Westen zó dol op is dat The New York Times haar omschreef als Osama bin Laden's worst nightmare.

Manji (1968) noemt zichzelf een hervormer binnen de islam en heeft scherpe kritiek op traditionele interpretaties van haar godsdienst. Haar activisme is een doorn in het oog van orthodoxe moslims die haar hebben bestempeld als afvallige of een handlanger van het Westen. Ze ontving verscheidene doodsbedreigingen. Tijdens een boekbespreking in Amsterdam in 2011 stormde een groep aanhangers van Sharia4Belgium de zaal binnen, bekogelde haar met eieren en dreigde haar nek te breken.

Wat was het eerste dat u dacht toen u het nieuws hoorde van de aanslag op het tijdschrift Charlie Hebdo?
'Ik geloof niet dat het voor iemand echt als een verrassing kwam.'

Vond u de cartoons van Charlie Hebdo kwetsend?
'Het enige dat ik kwetsend vind, is zelf-censuur. Dat iemand zich inhoudt om te voorkomen iemand anders op zijn tenen te trappen. Als mensen elkaar niet meer durven uit te dagen of zelfs niet eens meer een bepaalde vraag durven stellen, dan vind ik dat niet getuigen van respect, maar van kinderachtigheid.

'Anderen vonden de Charlie Hebdo-cartoons wel kwetsend. Mijn moeder bijvoorbeeld. En dat is natuurlijk prima.'

SCHRIJFSTER EN ACTIVIST

De Canadese Irshad Manji is schrijfster, mensenrechtenactivist en directeur van het Moral Courage Project aan de New York University. Zij schreef onder andere: Allah, Liberty and Love.
Ze zendt uit op youtube.com/moralcouragechannel

Zouden afbeeldingen van de profeet moeten worden verboden?
'Absoluut niet! Gelovigen gaan zich te gemakkelijk gedragen alsof zij het monopolie bezitten op de waarheid. De enige rechter die ertoe doet is Allah. Om dat te beseffen is het goed om een bepaald soort zelfspot te ontwikkelen.'

Iemand vertelde me dat je je als moslim dient te onderwerpen aan God, en je vrije wil naast je neer moet leggen. Is persoonlijke vrijheid wel in overeenstemming met de islam?
'Het is onze spirituele plicht om bij te dragen aan een samenleving waarin mensen het met elkaar oneens kunnen zijn. Iemand heeft het volste recht om te vinden dat ik naar de hel ga, maar wat hij niet mag doen, is mij lastigvallen, intimideren of zijn denkwijze aan mij op leggen.

'Wij moslims aanbidden één God. Wanneer mensen elkaar aanvallen op een afwijkende mening, dan spelen zij de rol van God. En dat is de grootste zonde in islam. Het geloof in één God verplicht ons dus juist om persoonlijke vrijheid te verdedigen. Vind je dat geen heerlijke paradox?'

U noemt zichzelf wel ijtihadist. Wat bedoelt u daarmee?
'Ik roep op tot de democratisering van de traditie van de ijtihad. Tot kritisch nadenken, onafhankelijk redeneren en debat.'

De ijtihad: de interpretatie van de heilige teksten. Ook wel opgevat als het op basis van de teksten komen tot een wetsbesluit.

Traditioneel gezien is die interpretatie uitsluitend het terrein van schriftgeleerden met uitgebreide kennis van het Arabisch, de Koran en rechtsgeleerdheid. Hun interpretaties wijken vrijwel nooit af van de traditionele islamitische doctrine die vorm kreeg aan het begin van de tiende eeuw.

Maar Manji zegt: 'Het is niet alleen voorbehouden aan de zogeheten schriftgeleerden. Het is het recht en de verantwoordelijkheid van elke individuele lezer om een persoonlijke relatie op te bouwen met de Koran, om deze te interpreteren en ook te herinterpreteren. Als we alleen maar andermans interpretaties volgen, dan ontwikkelen we een relatie met het geloof in hen, in plaats van geloof in God.'

Als iedereen voor zichzelf mag bepalen hoe de Koran moet worden uitgelegd, is er dan nog wel sprake van één islam?
'Zeker! Het is een hervormingsgezinde benadering bínnen het geloof. In de Koran staan zoveel passages die de moslims oproepen om zelfstandig na te denken, te reflecteren en te analyseren. Zelfs drie keer zoveel als de passages die gelovigen vertellen dat ze dingen wel of niet mogen doen. Dus zelfs als je de Koran zo letterlijk mogelijk neemt, dan moedigt hij juist diversiteit aan. Het is het islamitische establishment dat de jongeren vertelt dat ze niet voor zichzelf mogen denken, omdat zij bang zijn om hun machtspositie te verliezen.'

De Koran roept de gelovigen op om na te denken, maar er is wel slechts één conclusie mogelijk: het geloof in God en de profeet Mohammed. Alle andere uitkomsten leiden naar de hel.
'Wacht eens even! Als je niet gelooft in Allah, dan zit je misschien in de ogen van Allah verkeerd, maar dat wil niet zeggen dat iemand anders daar een oordeel over mag vellen. En al helemaal niemand heeft het recht om dat te bestraffen. Een cruciale passage in de Koran stelt: O gelovigen, alleen uw Heer heeft het begrip van de betekenissen van de verzen in de Koran. We kunnen nooit veroordeeld worden tot eeuwige verdoemenis of paradijs, behalve door Allah zelf.'

Dat vers wordt ook wel anders gelezen. En er bestaat een lange traditie in het islamitisch recht die zeer sceptisch staat tegenover het individueel interpreteren van de Koran. Kunnen we die zomaar overboord gooien?
'Het gaat niet om het overboord gooien van tradities. In de islam is er altijd al sprake geweest van een grote diversiteit aan interpretaties. Zo bestaan er opvallend genoeg verschillende meningen of het afbeelden van de profeet wel of niet is toegestaan. Met deze cartoons doe je dus eigenlijk recht aan de traditie van diversiteit binnen de islam.'

Het klinkt allemaal heel liberaal, maar democratisering van de ijtihad is wel een mes dat aan twee kanten snijdt. Op internet wordt gesmeten met fatwa's. En de strijders van IS en van Al Qaida zijn ook geen schriftgeleerden, maar leken die de teksten interpreteren.
'Dat heb ik vaak genoeg gehoord. Schriftgeleerden gebruiken deze argumentatie om een nieuwe generatie het recht op zelfstandig interpreteren te ontzeggen. 'Kijk naar de oorlog in Syrië', zeggen ze dan. 'Dat is wat er gebeurt als je mensen de vrijheid geeft om voor zichzelf te denken.'

'Maar IS en Al Qaida zijn niet het resultaat van het democratiseren van de ijtihad. Dit is het resultaat wanneer andere moslims te bang zijn om zich uit te spreken tegen een groep gewelddadige criminelen, uit angst om zelf gebrandmerkt te worden als ketter of afvallige.

'Het antwoord op hate speech is niet censuur, het antwoord op hate speech is better speech. Zo ook is het antwoord op een gewelddadige interpretatie van de Koran, een pluralistische interpretatie van de Koran.'

Irshad Manji Beeld anp
Irshad ManjiBeeld anp

En wat wordt de einduitslag van jihadisme versus ijtihadisme?
'Ik realiseer me dat het moeilijk te verkopen is, maar ik ben ervan overtuigd dat het jihadisme uiteindelijk zichzelf zal vernietigen. Steeds meer mensen in mijn omgeving krijgen een afkeer van deze gewelddadige jihad. IS geeft jonge moslims juist steeds meer reden om uit hun schulp te kruipen.

'Ik zal een aantal voorspellingen doen. Nog tijdens deze generatie zal er een wereldwijde beweging binnen de islam opstaan tegen homohaat. Daarnaast zullen we steeds meer islamitische geleerden zien die interpretaties voortbrengen die vrouwenrechten promoten. En het meest verrassende is dat er een jeffersoniaanse Koran zal komen.'

Een jeffersoniaanse Koran?
'Toen het presidentschap van Thomas Jefferson was afgelopen, vroeg hij zich af welke passages in de Bijbel stonden die niet overeenkomen met een liefdevolle God. Die heeft hij allemaal geschrapt en wat overbleef was de Jeffersonian Bible. In die tijd was dat natuurlijk zeer controversieel, maar dertig jaar later werd deze Bijbel gewoon overhandigd aan het congres. Er moet altijd iemand zijn om te doen waarvan anderen zeggen dat het niet kan. Gewoon om te laten zien dat het toch kan.'

Vanwaar dat optimisme?
'De laatste twaalf jaar heb ik veel contact gehad met jonge moslims. In het begin riep mijn werk heftige reacties op. Ik ben uitgemaakt voor van alles en nog wat, omdat ik in hun ogen niet de kant van de islam koos, maar die van het Westen. Drie jaar geleden is dat begonnen te veranderen. Vandaag de dag krijg ik meer love bombs in mijn mailbox dan hate mails.

'Dat komt doordat de vorige generatie al volwassen was toen de aanslagen van 11 september plaatsvonden. Veel van hen zijn in het defensief geschoten toen ze van iedereen te horen kregen dat alle moslims terroristen waren. De generatie van nu heeft minder emotionele bagage en stelt zich dan ook meer open voor discussie en debat.'

Maar nu hebben we een nieuwe 11 september...
'Luister, we leven in een tijd van massa-immigratie en globalisering. In Frankrijk zien we een hoog percentage van gemengde huwelijken tussen moslims en niet moslims. Op basis van de reacties die ik ontvang van jongeren van huwbare leeftijd, zal dat percentage alleen maar stijgen.

'Gemengde huwelijken zijn een belangrijke indicator voor de wil van mensen om deel te nemen aan een pluralistische samenleving. Dat zal nooit de krantenkoppen halen, in tegenstelling tot schietpartijen, bomaanslagen en onthoofdingen. We moeten ons niet laten afleiden door de spectaculaire daden van een paar individuen.

'We moeten de mensen aansporen zich uit te spreken tegen geweld in naam van de islam. Hoe denken zij islamofobie te kunnen oplossen, als ze hun eigen stem onderdrukken? Daarnaast moeten we op zoek gaan naar stemmen van hoop. Omdat deze stemmen in de gewone mediakanalen niet te vinden zijn, ben ik zelf begonnen met het Moral Courage-kanaal op YouTube.

'De meeste mensen zeggen: 'Ik wou dat ik positief kon zijn, maar dat lukt me niet omdat ik ook niets positiefs hoor en zie.' Maar wat als we nu eens manieren bedenken om deze hervormingsstemmen zelf naar voren te laten komen. Waarom doen we geen oproep aan jonge moslims die vragen hebben over hun geloof om bij elkaar te komen en erover te praten?

'Mensen die een positieve verandering willen teweegbrengen, lopen altijd gevaar. Het gevaar is dat we vergeten dat wij die rol zelf moeten spelen. Ideas don't work until we do. Anders krijgen we een troosteloze toekomst waarin mensen het antwoord op al hun problemen zoeken in dogma's.'

Is angst het probleem?
'Er is nu minder angst onder de hervormingsgezinde moslims dan vroeger. We ontberen alleen de openlijke steun voor onze denkwijze.'

Bent u zelf ooit bang geweest?
'Ik heb er genoeg reden voor gehad. Ik heb beveiliging gehad, maar dat was vooral voor de mensen om mij heen. Het is niet dat ik nooit bang ben, natuurlijk wel, maar niet voor de dingen waarvan je misschien denkt dat ik bang ben, zoals dreigementen.

'Geloof het of niet, maar ik heb al drie jaar geen serieuze doodsbedreiging meer gehad. Van het moment dat de reacties op mijn werk zijn gaan veranderen, zijn ook deze dreigementen verdwenen.'

In vergelijking met twintig jaar geleden is de islamitische gemeenschap juist steeds conservatiever geworden. Niet alleen in het Midden-Oosten, maar ook in Europa. Dat lijkt strijdig met uw visie.
'Klopt! Maar dat wil nog niet zeggen dat dat zo zal blijven. Er zijn altijd schommelingen in de aantrekkingskracht van ideeën. Steeds meer moslims noemen zich niet langer gematigd, maar hervormingsgezind. Omdat zij ook inzien dat alleen het veroordelen van geweld niet genoeg is. Ze beseffen steeds vaker dat er nieuwe en dappere herinterpretaties van de Koran nodig zijn.

'Zolang deze jongeren bezig zijn vorm te geven aan hun ideeën zul je ze niet op straat zien. Daar zie je de mensen die vasthouden aan oude dogma's, omdat zij de zekerheid van hun overtuiging hebben. Maar dat wil nog niet zeggen dat dat het enige is wat er bestaat. Hoe meer we de hoop aanmoedigen in een nieuwe generatie, hoe meer die ziet dat ze niet alleen staat.

'Het is niet onze missie om radicale moslims van gedachten te doen veranderen. Wij moeten degenen aanmoedigen die worstelen met vragen over het geloof. Daarin kunnen we allemaal een rol spelen. Het zal een lange strijd zijn, maar een culturele omslag is dat altijd.'

Meer over