'Ik moest de wereld laten zien wat er gebeurt'

Gianfranco Rosi maakte een documentaire over vluchtelingen op Lampedusa. Hoe verfilm je 'de grootste tragedie sinds de Holocaust'?

Fuocoammare van Gianfranco Rosi. Beeld EPA
Fuocoammare van Gianfranco Rosi.Beeld EPA

Zijn hand trilt licht als hij eindelijk de foto op zijn telefoon heeft gevonden. Kijk, zegt de Italiaanse regisseur Gianfranco Rosi (1964), terwijl hij zijn iPhone laat zien. Het is een foto die hij op 15 augustus nam tijdens het filmen van Fuocoammare. We zien het blauwe dek van een stalen boot, met een rond gat erin van ongeveer een halve meter doorsnee. 'Kijk hoe klein dat is.' Door dat gat, vertelt hij in het Berlinale Palast in Berlijn, daalden honderdvijftig vluchtelingen een voor een af, de buik van het schip in. Wie in het holst van de nacht weigerde in te stappen, bevreesd dat tijdens de acht dagen durende reis van Afrika naar Europa zou moeten worden gevochten voor lucht en water, werd naar beneden geslagen. Zij hadden immers het goedkoopste kaartje gekocht, dat voor de 'derde klas'.

Rosi: 'Achthonderd dollar, om te sterven.'

'Je moet het zíén', zegt hij, terwijl hij door zijn fotobibliotheek scrolt. Het is precies de reden waarom hij Fuocoammare (Fire at Sea) maakte. De documentaire geldt als een van de grootste kanshebbers voor de Gouden Beer op de filmfestival van Berlijn. Rosi, zelf als 13-jarige zonder zijn ouders gevlucht tijdens de onafhankelijkheidsoorlog in Eritrea ('maar dat is een heel ander verhaal'), wil mensen met de neus op de feiten drukken en bewustzijn creëren.

'De Middellandse Zee is één groot graf. Dit is een van de grootste tragedies waar Europa mee te maken krijgt sinds de Holocaust. En we doen er niets aan.'

Hulp van Berlinale

De 66ste Berlinale probeert dit jaar veel aandacht te genereren voor de vluchtelingencrisis. Zo brachten George Clooney, hoofdrolspeler van de openingsfilm Hail, Ceasar!, en zijn echtgenote, mensenrechtenadvocate Amal Alamuddin een bezoek aan bondskanselier Angela Merkel om de kwestie te bespreken. Kunstenaar Ai Wei Wei bevestigde veertienduizend door vluchtelingen achtergelaten zwemvesten aan de zuilen van het concertgebouw Schauspielhaus. In de filmtheaters staan collectebussen en er zijn duizend bioscoopkaartjes uitgedeeld aan vluchtelingen, die zo met een 'buddy' naar de film kunnen.

Hoe doe je dit?

Hoe verfilm je een tragedie van deze omvang? 'Zonder dat mensen denken: fuck that, daar ga ik niet naar kijken?'

Rosi (El Sicario, Room 164, Sacro GRA) deed het door een portret te maken van Lampedusa, het Italiaanse eiland waar vluchtelingen nog voor de kust worden opgepikt door marineschepen - soms honderden per keer. Een eiland met een centrum waar zij uitgebreid worden gecheckt en geregistreerd voordat ze naar het vasteland worden gebracht. En een eiland waar het dagelijks leven doorgaat sinds de vluchtelingen niet langer aankomen op de stranden.

Voor Lampedusa bestaat dit probleem al twintig jaar, benadrukt Rosi. Voordat de reddingsoperaties werden gestructureerd, ontving de bevolking de vluchtelingen zelf. 'Met open armen. Waarom deden jullie dat, vroeg ik. We zijn een volk van vissers, was het antwoord. We accepteren alles wat de zee ons geeft.'

Gianfranco Rosi. Beeld AP
Gianfranco Rosi.Beeld AP

Bij alles aanwezig

Voor zijn documentaire verbleef de regisseur een jaar op Lampedusa, alleen, met zijn camera. Hij ging mee met reddingsoperaties, filmde in het aankomstcentrum en volgde de inwoners. De belangrijkste is de zoon van een visser, de 9-jarige Samuele. Rosi filmt hem als hij er overdag op uit trekt met zijn katapult. Samuele snijdt gezichten uit cactussen om op te schieten en lapt ze weer op met plakband. Hij moet naar een opticien en bezoekt een dokter vanwege benauwdheid.

'Hoe langer ik hem filmde, hoe meer ik het idee kreeg dat hij een metafoor was. Alles wat hij doet heeft betekenis. Hij creëert vijanden als ze er niet zijn. Hij maakt iets kapot en probeert het vervolgens met tape weer te repareren. Zijn luie oog, zijn nervositeit - hij symboliseert onze houding tegenover migratie.'

Tegelijkertijd houdt de jongen Fuocoammare luchtig. Rosi maakt het de kijkers bovendien gemakkelijker door ze in prachtige beelden naar ellende te laten kijken. Hij vangt een traan van bloed en registreert het ritselende geluid van honderden mensen in warmhoudfolie. 'Ik wil dat mijn documentaires eruitzien als de duurste films met het grootste budget ter wereld'.

Geluidsopnamen van de noodoproepen, de verhalen van de lokale dokter: ook zonder beelden zijn ze hartverscheurend genoeg.

Niet dat Rosi geen afschuwelijke dingen heeft gefilmd. Hij had gemakkelijk 'een film over dood' kunnen maken, vertelt hij. Materiaal genoeg: een uur lang liet een dokter hem autopsiefoto's zien. Hij filmde hoe lijken uit een gezonken boot werden gehaald en naar het oppervlak stegen, hij kon laten zien hoe lichamen in zee dreven 'als vuilnis'. Rosi gebruikte de beelden niet.

De dood in zijn volle omvang

Toch ontkwam hij er niet aan de dood een keer te laten zien, in zijn volle omvang. 'Zodat niemand kan zeggen: ik wist het niet.' Rosi realiseerde zich dat op die blauwe boot van de foto's.

'Je moet begrijpen hoe het was die dag. Ik bracht dagen door op marineschepen en dan ging het altijd zo: de vluchtelingen zwaaiden, wij gingen erheen, pikten ze op en brachten ze naar Lampedusa.

'Maar ditmaal werden uit het ruim van die boot mensen getild die letterlijk voor mijn voeten lagen te sterven. Toen ik filmde hoe hun lichamen uit het ruim werden gedragen, vroeg de kapitein of ik al onder in de boot was geweest. Nee, zei ik, dat wil ik niet. Maar hij zei dat het mijn verantwoordelijkheid was om dit te filmen. Ik moest de wereld laten zien wat er gebeurt. Je kunt niet wegkijken. Je moet naar beneden. En dus heb ik het gefilmd.'

'Het deed iets met mijn hart'

49 mensen zijn gestikt. Het emotioneert hem nog steeds. 'Soms denk ik dat dit mijn laatste film is. Die scène die ik toen gefilmd heb, deed iets hier.' Rosi klopt op zijn hart.

'Ik weet niet of ik hier ooit vrede mee kan hebben. Ik had voor Fuocoammare nog naar Libië willen gaan, maar na die dag kon ik me er niet meer toe zetten om de camera op te pakken. Het was klaar.'

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over