'Ik mag de suikerpot in- en uitvliegen'

In het Nederlands heet de eerste roman die Mani Suri schreef Het trappenhuis (Prometheus; fl 39,50). Zelf koos de Amerikaan van Indiase afkomst The Death of Vishnu....

Hans Bouman

DE OPENINGSZIN van The Death of Vishnu mag er zijn. 'Op haar tenen, om Vishnu niet te wekken voor het geval hij nog niet dood was, liep mevrouw Asrani met de theepot in de hand de trap af tot de derde tree boven de overloop waar hij woonde.'

In één zin zit de lezer middenin een verhaal vol bizarre of op zijn minst nieuwsgierig makende ingrediënten. Er is sprake van iemand die op een overloop woont, daar ligt te sterven of misschien al is gestorven, en dat klaarblijkelijk zonder dat anderen erdoor gealarmeerd raken. Hooguit maken ze een beetje minder lawaai dan anders.

The Death of Vishnu speelt in Bombay. Preciezer: in een flatgebouw in Bombay. Op de eerste verdieping wonen twee gezinnen waarvan de vrouwen, die hun keuken moeten delen, voortdurend ruziën over onbenullige zaken, en de mannen suffige pantoffelhelden zijn. Op de tweede verdieping wonen een vrome moslimvrouw met haar rationele, maar naar verlichting snakkende echtgenoot en op de derde een onthechte weduwnaar. Op de overloop woont dus Vishnu, de klusjesman. En de bindende factor in het flatgebouw, zelfs tijdens zijn sterven.

De wederwaardigheden van de bewoners, niet in de laatste plaats hun onderlinge conflicten, vormen samen met de herinneringen van Vishnu de belangrijkste bestanddelen van deze humoristische, bespiegelende roman. Hij wortelt goeddeels in persoonlijke ervaringen van de auteur, zowel wat betreft de setting als de mathematische constructiedrift die eraan ten grondslag ligt.

Manil Suri werd geboren in 1959 en woonde twintig jaar in Bombay. Hij vertrok naar de Verenigde Staten om wiskunde te studeren, promoveerde, kreeg een baan als hoogleraar te Baltimore en besloot zich in de Verenigde Staten te vestigen. Suri: 'In Bombay woonde ik samen met mijn ouders in een éénkamerappartement, in een flatgebouw dat overeenkomst vertoont met dat uit The Death of Vishnu. Er woonden nog drie gezinnen op onze verdieping. Ook zij hadden allemaal slechts één kamer tot hun beschikking. We deelden toilet en keuken. Dat klinkt misschien vreemd voor een middenklassegezin - want dat waren we - maar het was een centraal gelegen flat, en woonruimte is in Bombay een schaars goed. Naar omstandigheden hadden we het niet slecht.

'In deze flat woonde ook een zekere Vishnu. Hij leefde in het trappenhuis en zat altijd op de trap. De huisbaas vond dat wel best. Vishnu deed klusjes, en was vaak dronken. We gaven hem allemaal een beetje geld. Eigenlijk had hij een conciërge-achtige functie en zorgde ervoor dat er geen inbrekers binnenkwamen.' Een van Suri's personages, mevrouw Asrani, zegt: 'Als we in dit gebouw al niet in harmonie kunnen leven, hoe kunnen we dan hopen in dit land in harmonie te leven.'

Die uitspraak nodigt ertoe uit het flatgebouw van Vishnu te zien als een soort miniatuur van de Indiase samenleving. En aangezien Vishnu tevens de naam is van de hindoegodheid die het universum bijeenhoudt, kunnen we zelfs een stap verder gaan en de flat als een microkosmos zien die representatief is voor het universum. Wat de auteur betreft is dat zeker niet te ver gezocht.

'Ik vind het aantrekkelijk als een verhaal op meerdere niveaus kan worden gelezen', zegt Manil Suri. 'Mijn roman is een verhaal over de vaak enigszins komische interacties tussen allerlei mensen, maar dat niet alleen. Toen ik een structuur voor de roman plande - en hier verraadt zich misschien mijn wiskunde-achtergrond - werd ik aangetrokken door het gegeven van de verschillende etages die zo'n flat heeft. Ze representeren in het boek verschillende sociale klassen. Ja, je kunt de flat best zien als een metafoor voor Bombay, India of zelfs de hele wereld.'

Het boek heeft elementen van een politieke allegorie. 'Neem de moslimfamilie Jalal, die in zijn eentje tussen allemaal hindoes woont in de flat. Hoe zal het daarmee aflopen? Mijn boek heeft een open einde - het is onduidelijk wat het lot van die familie zal zijn -, omdat ook in het echte India de toekomst van de moslims onduidelijk is.'

De verdiepingen in het flatgebouw hebben wat Suri betreft niet alleen een sociale maar ook een spirituele betekenis: de Pataks en Asrani's op de eerste verdieping ruziën om futiliteiten, de Jalals op de tweede houden zich bezig met levensbeschouwelijke zaken en Vinod Taneja op de derde leeft in staat van onthechting.

Suri: 'Je kunt die drie niveaus van spiritualiteit zien als levens die Vishnu zal doormaken, als hij in de toekomst reïncarneert. Ook op dit niveau heeft het open einde van het boek betekenis: het maakt voor Vishnu niet langer uit hoe het verder gaat in het flatgebouw. Zijn leven daar is ten einde, de verdere gebeurtenissen aldaar doen niet langer ter zake. Ik heb er veel plezier beleefd om het verhaal op alledrie de niveaus consistent te maken.'

The Death of Vishnu is gepland als het eerste deel van een trilogie, waarvan de vervolgdelen The Life of Shiva en The Birth of Brahma zullen heten. De titels bevatten een duidelijke verwijzing naar de goddelijke hindoe-drieëenheid Vishnu-Shiva-Brahma. 'Deze drie goden vertegenwoordigen verschillende zaken', zegt Suri. 'Vishnu is in de hindoereligie de god die het universum bijeenhoudt. Datzelfde kun je van mijn personage zeggen.'

Die overeenkomst in naam was overigens niet zo gepland: 'Pas toen ik mij dat realiseerde, kwam het idee voor de vervolgdelen. Bij die boeken zal ik planmatiger te werk moeten gaan.' Ja, nóg planmatiger, lacht hij. 'Shiva, die centraal zal staan in het volgende boek, is een asceet. Hij trekt zich terug uit de wereld. Als Shiva is gestorven, wordt Brama geacht de wereld herboren te laten worden en de cyclus opnieuw te starten. Die gegevens wil ik als uitgangspunt gebruiken.'

Hoewel Suri inmiddels even lang in de Verenigde Staten heeft gewoond als in India, is The Death of Vishnu diep in de Indiase werkelijkheid geworteld. Toch betekent dit volgens Suri niet dat hij in hart en ziel dichter bij zijn Indiase oorsprong is gebleven, dan dat hij is toegegroeid naar de Amerikaanse realiteit waarin hij alweer zo'n lange tijd leeft.

'Aanvankelijk schreef ik verhalen die juist niet in India speelden. Op een gegeven moment wilde ik een verhaal schrijven over de schooltijd van een Amerikaanse jongen. Toen realiseerde ik me dat ik bijna helemaal niets wist van Amerikaanse scholen en dat het zinniger was te schrijven over iets waarvan ik wel wat afwist. Dat bleek me inderdaad beter af te gaan.'

Hiermee plaatst Suri zich in een lange traditie van auteurs die zich, eenmaal van hun land van herkomst verwijderd, des te meer geïnspireerd voelen erover te schrijven. Ballingschap lijkt een stimulans, misschien zelfs een voorwaarde voor de creativiteit. Suri: 'Het is in elk geval zo dat je, dankzij die situatie, een werkelijkheid kunt binnengaan, maar hem ook weer kunt verlaten. Als ik over India schrijf voel ik mij als een vlieg die een gigantische suikerpot in- en uitvliegt. Dankzij dat in- en uitvliegen beschik ik over een dubbel perspectief: van binnenuit en van buitenaf, en dat is ontegenzeggellijk een verrijking.

'Ik heb The Death of Vishnu uit twee gezichtshoeken geschreven. Aan de ene kant wilde ik de lezer India binnenvoeren en hem met ervaringen overstelpen. Daarbij waren mijn Indiase herinneringen uiteraard erg behulpzaam. Aan de andere kant was het hele idee van dat flatgebouw als metafoor gemakkelijker te realiseren door de afstand die ik van India kon nemen.'

Literatuur over India, geschreven in het Engels, mag zich de laatste jaren in een toenemende populariteit verheugen. Hoe verschillend auteurs als Salman Rushdie, Vikram Seth, Arundhati Roy, Jhumpa Lahiri en al die anderen ook mogen zijn, één ding hebben ze gemeen: westerse lezers, critici, leesbevorderaars en kooplui lusten er wel pap van. Suri: 'In de VS hebben ze de opkomst van Zuidoost-Aziatische schrijvers gehad, Amy Tan en zo. Op die manier kwam het Amerikaanse lezerspubliek in aanraking met andere culturen en andere manieren van schrijven. Dat heeft ze ontvankelijker gemaakt voor niet-Europese literatuur. Inmiddels is de zogenoemde Amerasian literatuur een gevestigd instituut geworden. Misschien kijken de mensen die zich tot deze boeken aangetrokken voelden nu naar andere varianten van Aziatische literatuur.

'Een voordeel van Indiase literatuur is dat ze, om historische redenen, veelal in het Engels wordt geschreven. Dat bevordert de verspreiding. En India is regelmatig in het nieuws. Ook dat helpt. Er bestaat in het Westen een grote belangstelling voor India. Tegelijk is het moeilijk het land te bezoeken. Wellicht kiezen veel westerlingen er daarom voor niet zelf naar India te gaan, maar India naar hen toe te laten komen, via de literatuur.'

In de vervolgen die Suri op The Death of Vishnu wil schrijven, zal het thema migratie, dat in zijn debuut niet aan de orde komt, een rol van betekenis gaan spelen. Want als Indiase Amerikaan fascineert hem de interactie tussen twee culturen. Van een gevoel van ontworteling is bij hem echter geen sprake: 'Toen ik voor het eerst naar de VS kwam, verbaasde het mij hoe vertrouwd die wereld was. Maar ja, ik kende de Hollywoodfilms, had Amerikaanse stripboeken gelezen, enzovoort. Het was bijna alsof ik thuiskwam.

'Als ik een meer bevoorrechte jeugd had gehad, was de cultuurschok groter geweest. De Indiase maatschappij is heel klassenbewust. Mensen die zich op een hoger, gelijkwaardig of lager sociaal niveau bevinden spreek je bijvoorbeeld verschillend aan. Ik voelde me daar altijd erg oncomfortabel onder en probeerde iedereen aan te spreken alsof hij tot een hogere klasse behoorde. Ik denk dat ik redelijk geschikt was om te functioneren in een formeel klassenloze maatschappij als de Amerikaanse. Ik voel me er absoluut niet ontworteld.

'Gek genoeg was het juist wel een enorme cultuurschok om na een paar jaar Verenigde Staten weer terug te komen in India. Het gebrek aan privacy bij mijn ouders, die nog steeds in dat eenkamerappartement wonen, brak me bijvoorbeeld ontzettend op. Pas nu, na een aantal bezoeken, begin ik me ook in India weer een beetje thuis te voelen.'

Meer over