'Ik lag vaak onder'

Gerlach Cerfontaine, de nieuwe directeur van Schiphol, begrijpt het zelf ook niet meer. Hij danst van incident naar incident en vindt de rol van de overheid te groot....

door Peter Brusse

DE NIEUWE directeur van Schiphol zit achter een glazen wand in een groot, kaal kantoor. Daar is Gerlach Cerfontaine, arts, echtgenoot van Journaal presentatrice Pia Dijkstra, en tot voor kort directeur van het Academisch Ziekenhuis Utrecht, voor eenieder te bezichtigen. Zelden is de symboliek van het glazen huisje zo letterlijk opgevat. Maar hij lijdt er niet onder. Hij geniet en dat straalt van hem af. Niet dat het hem allemaal is meegevallen. 'Er zijn hier te veel partijen die iedere dag opnieuw je leven bepalen. Daar houd ik niet zo van. Ik wil het liefst zelf bepalen wat er op een dag gebeurt. Nu is het twee dansjes achteruit en een dansje vooruit. Ja, dat heeft me verrast.'

Hij doet er niet moeilijk over.

'Wij gaan van incident naar incident. Dat irriteert en maakt onzeker. De politiek is verdwaald in de cijfers. Niemand die het nog begrijpt. Ik heb er maanden over gedaan om het te snappen. Iedere avond dacht ik: nu heb ik het door. De volgende ochtend begreep ik er toch weer niets van. Dan vroeg ik de specialisten om het me nog een keer allemaal uit te leggen en dan ontdekte ik dat verschillende mensen die het me uitlegden ook niet zeker waren van hun zaak.'

Hij speelt met zijn leesbril van dun gouddraad en kijkt verwonderd rond. Cerfontaine is geen imposant man die met zijn aanwezigheid de kamer vult. Hij is tenger en stelt het bezoek bijna nonchalant op zijn gemak. Hij luistert, kan zijn gezicht verbergen achter zin lange haren en trekt langzaam maar zeker met zijn stralende ogen alle aandacht. En daar is geen ontkomen aan. Hij is een gedreven mens, maar, zo lijkt het, is ook de eerste die daar hartelijk om moet lachen.

'In wezen ben ik bezig de dingen op een rijtje te zetten om het spel te kunnen spelen. Als je niet helder ordent, krijg je pudding. En als de inhoud dan ook nog onhelder is, krijg je helemaal een brij. Wie doet wat? En met welke snelheid? Het beeld is nu heel diffuus. Je weet niet wat de verantwoordelijkheden zijn. Kijk, de overheid is met 75 procent de grootste aandeelhouder van Schiphol. de overheid is toezichthouder, de overheid bedenkt de regels, de overheid handhaaft de regels, de overheid inspecteert de regels. Vijf rollen in een hand. Het kan dus niet anders dan dat alles door elkaar raakt en de politiek in de problemen komt. Ik zeg: overheid, je bent buitengewoon belangrijk en maatgevend in een groot aantal zaken, zoals de inrichting van het land, de toekomst van de infrastructuur. Maar vervolgens moet je even weg.'

Hij spreekt zonder enige stemverheffing als een liefhebbende vader die de kinderen een uurtje naar buiten stuurt, want papa moet even werken.

'Ik zou willen dat er een semi-overheidsinstelling, een Zelfstandig Bestuurs Orgaan, ZBO, zou worden opgericht met één loket. Daar moeten wij aankloppen en ons verantwoorden.

En laat verder een geprivatiseerd Schiphol afspraken maken met de omgeving, de omwonenden. Een criterium van 12 duizend woningen voor de milieugrens zegt de mensen in Zwanenburg niets. Dat is voor hen abstract, virtuele realiteit. Ik wil weten hoe zij persoonlijk het lawaai en de overlast ervaren.

'Als goede buur ben ik bereid individueel maatwerk te leveren. Isoleren van huizen of compensatie in geld. En dat is geen hocuspocus, geen truc om de milieubeweging aan de kant te zetten.'

- Denkt U dat de milieubeweging het ook zo ziet?

'Het lijkt wel of na de kruisraketten en de kerncentrales Schiphol het nieuwe politieke issue is geworden. En dat kun je het buitenland - wat het gaat om de concurrentie op de wereldmarkt - niet uitleggen. Schiphol mag 5 procent per jaar groeien. Uitstekend, door de overheid bepaald, aanvaard ik, ook al groeit de KLM met 12 procent. Maar de vraag is of die beheerste groei niet getoetst zou moeten worden aan de internationale normen, die verre van buitenissig zijn. Normen die de omwonenden ook begrijpen en aanvaarden.'

- Dat zou u willen.

'Ja, want nu met die 12 duizend woningen als toets kan Schiphol ieder moment bedreigd worden met sluiting.'

- Heeft u een noodplan?

'Wat kan ik nou noodplannen? Als een rechterlijke uitspraak verkeerd uitvalt, zitten we in grote problemen. Je kunt niet zeggen: ik sluit een baan en dan heb ik er nog drie over. Weer, wind, veiligheid zijn factoren waar je mee te maken hebt. Dan zijn er nog twee banen en daarna is het over en voorbij.'

- Ziet u het niet te somber?

'De mensen van Northwest, de partners van de KLM, denken: wat gebeurt hier? Luchtvaartmaatschappijen vertrekken, en niet alleen vanwege de Azië-crisis. Het vertrouwen in Schiphol dat vroeger vanzelfsprekend was, is weg. Ik wil een positief klimaat creëren, het moet echt helemaal anders.'

- Anders dan tijdens uw voorganger, Hans Smits?

'Bij mijn voorganger is men helaas de loopgraven ingegaan. Ik zeg, kom eruit, want we kunnen ons niet permitteren zo door te gaan. We moeten tot een standpunt komen. Ik zal me er voor inspannen. Daarom heb ik ook voorgesteld ons een dag op te sluiten met verstandige mensen die er veel meer van weten dan ik. Je bent een dag kwijt, maar hebt veel winst. Waag eens een onconventionele aanpak. Ik weet niet of er consensus uitkomt, maar we moeten het proberen, naar elkaar luisteren, want het ritselt van de misverstanden.'

- Betekent consensus een compromis waar niemand echt blij mee is?

'Ik vraag me af of je zo'n belangrijk issue als de toekomst van de luchtvaart met een compromis mag oplossen. Moet je niet gewoon zeggen: hoe hanteren we de milieugrenzen? Dat is het onderwerp van het gesprek. Niet de groei van Schiphol. De milieubeweging moet zich concentreren op de milieugrenzen en niet op de beperkte groei.'

- Tot hoever kan Schiphol groeien?

'Volgens recente studies kan Schiphol groeien tot 600 duizend vliegbewegingen per jaar. Dat betekent zo'n 60 tot 70 miljoen reizigers.'

- Wanneer is het zover?

'We zitten nu op 400 duizend vliegbewegingen. Dus met een selectieve groei van 5 procent kom je op een toename van zo'n 20 duizend per jaar. Dus zou Schiphol over ongeveer tien jaar zijn maximum hebben bereikt.'

- En dan de Noordzee in?

'Schiphol kan van alles willen, maar als je geen klanten hebt, geen luchtvaartmaatschappijen die meegaan, heb je een probleem. We worden wel steeds beter in het nadenken over wat er in de luchtvaart gaat gebeuren, maar het blijven allemaal veronderstellingen.

'We moeten in alle rust nadenken over de verschillende opties, de optimalisatie van Schiphol, een eiland in de Noordzee, de Flevopolder. Niets is uitgesloten. De KLM en wij zullen samen naar buiten komen als wij het standpunt van de sector - een woord dat ik van Jan Mulder niet meer mag gebruiken - hebben ingenomen.'

Hij lacht, spreidt de armen sierlijk uiteen, kijkt wikkend en wegend van de ene hand naar de andere, en maakt een prachtig hulpeloos plaatje. Je zit altijd tussen de pendel van korte en lange termijn. Nu heb je het probleem van het gedroogbesluit. "Ik hang in de strop", zeg ik, en maak iedereen nerveus. En terwijl het huis afbrandt, roepen ze: "Mijnheer, je moet ook nog beslissen over een eiland in de Noordzee".'

- Daar bent u voor ingehuurd.

'Ja, maar ieder bedrijf wil zekerheid. Anders zoekt het alternatieven. Ze lezen in de krant: voetbalvluchten verboden, Schiphol met Kerstmis dicht. De KLM zal zeker blijven, maar Northwest, de partner van de KLM? Ik weet het niet. Daarom blijf ik maar tamboereren op mijn trommeltje: zekerheid, helderheid.'

Heel parmantig slaat hij met het brilletje op zijn spitse knieën.

'Ik ben bang dat als we niet oppassen we op een dag allemaal beteuterd zitten te kijken omdat we iets moois om zeep hebben geholpen en zeggen: wie was de schuldige?'

Heel even laat hij het hoofd hangen, peinst en zegt aanstekelijk opgewekt: 'Maar het interessante is dat met het verdwijnen van de ideologie in de politiek de standpunten dichter bij elkaar zijn komen te liggen. Er komt dus meer ruimte voor een zakelijke aanpak. Dat is één. Punt twee: er is behoefte aan inspiratie.'

- U doet een beetje denken aan Tony Blair en zijn Derde Weg.

'Ik herken me helemaal in de Derde Weg. Het boeit me, die pragmatische aanpak van maatschappelijke problemen.'

- De Derde Weg wordt verweten het milieu te verwaarlozen.

'Dat is niet waar. Ik geloof dat de luchtvaart bezig is met een grote inhaalslag. Ieder bedrijf dat bezig is met een duurzame ontwikkeling, maakt een geweldige blunder als het het milieu negeert. Kijk naar de omslag bij Shell na de Brent Spar, DSM, de NAM, overal zie je het. Het milieu wordt heel serieus genomen. Iedereen is zich bewust van de noodzaak. Ook de luchtvaart.

- Vorig jaar werd het AZU, waar u directeur was, uitgeroepen tot het ziekenhuis dat de patiënt de beste kwaliteit bood. Dat was een omslag in het denken over ziekenhuizen, alsof het drie sterren waren in de Guide Michelin. Wilt u Schiphol maken tot een lichtend voorbeeld van hoe je grote, nationale problemen moet en kan oplossen?

'Dat is ontzettend pretentieus. Als ik dat roep, zullen er meteen tien mensen opstaan die zeggen: wacht even. Maar het zou fantastisch zijn als je de problemen rond Schiphol, die ongelofelijk ingewikkeld zijn, rond 2000 op een bevredigende manier hebt opgelost. Daar droom je van.'

- Ooit gedacht dat u op Schiphol terecht zou komen?

'Nee, nooit. Ik ben wel altijd geïnteresseerd geweest in het publiek domein. Ondernemen in een maatschappelijke context. Dat was het ziekenhuis ook. Als je op zo'n baan als Schiphol je zinnen zou hebben gezet, zou je hem denk ik, hoogstwaarschijnlijk nooit hebben gekregen. Dat is het aardige. het onverwachte.'

- Ooit slapeloze nachten?

'Nee, heel gek, ik kan het werk goed loslaten. Naar huis gaan en met Pia over de kinderen praten. Me helemaal omschakelen. Merkwaardig zoals het werkt. Het management van het gezin vind ik moeilijker dan het management van Schiphol. Die drie jongetjes zitten je dichter op de huid dan de luchthaven. 'Verder houd ik enorm van klassieke muziek. Dat ontspant me. En drie keer per week ga ik zeven kilometer hardlopen om de harde schijf schoon te vegen.'

- Gaat u vrouw vanwege haar zware baan nu wat minder werken? Krijgen we haar minder op het Journaal te zien?

'Nee, waarom? We hebben een taakverdeling en daar wil ik me aan houden. Mijn kinderen zitten toevallig op dezelfde school als die van Hans Wijers. Ik zie hem daar als ik mijn kinderen naar school breng. Ik het grote bewondering voor de manier waarop hij met zijn kinderen omgaat. Dat heb ik hem ook gezegd.

'Ik ben gezinstherapeut geweest, en dan zag je vaders die niet aanwezig, niet zichtbaar waren. Wij noemden dat perifere vaders. Ik zag hoe funest het voor de kinderen kon zijn als de vader steeds maar aan het werk was.

'Er is altijd druk om meer te gaan werken, maar ik geloof er niet zo in dat als je langer werkt het resultaat beter wordt. Nee, ik denk dat het beter is na te denken over wat er hier op Schiphol aan de hand is. Daar concentreer ik me op. Rustig. En niet meteen moeten reageren als er iemand met een fax komt.

Waarom moet ik reageren?

Hij wijst naar zijn bewonderenswaardig opgeruimd bureau. Aan de muur hangt een abstract schilderij dat ongetwijfeld tot mediteren noodt.

'Als mensen het hebben over eenzaam aan de top, dan zijn dat begrippen die me totaal niet aanspreken. Het is een teamsport en ik voel me meer coach of mentor van de club. Het is ook heel gevaarlijk voor je ego als je denkt dat het allemaal door jou komt. Je moet relativeren, dan heb je ook minder last als het mislukt.

'je krijgt een rol toebedeeld en je moet jezelf net vereenzelvigen met die rol. Dus moet je je werkelijke liefde en vreugde elders zoeken.'

- Hoe Limburgs bent u?

'Als je ouder wordt, ik ben nu bijna 52, ga je terug naar je wortels. Ik had een heerlijke jeugd. Een soort paradijs. Mijn vader had een boerderij. Een vrolijk speels gezin. Altijd veel mensen over de vloer. Als jongetje van 5 speelde ik al toneel, Ik was de jongste, moest voor de humor zorgen. Als ik naar Limburg ga, komen die beelden weer terug. Ik was misdienaar en mocht de kerkklokken luiden. Dan zweefde je, een jongetje van een meter, aan dat klokkentouw twee meter hoog in de lucht.'

- Bent u katholiek?

'Niet praktiserend. Maar als ik in een kerk kom, heb ik die oppervlakkige reflex van kaarsje opsteken, weesgegroetje bidden. En dan voel ik me buitengewoon plezierig.

'Sommige mensen zeggen dat katholieken oppervlakkig zijn. Misschien zit daar wat in. Pia is doopsgezind. Doopsgezinnen zijn veel pricipiëler, ethischer en doordrachter. Bij mij is het meer de vrolijkheid, de rituelen: we leven nu. Dat neemt Pia een beetje van mij over. Terwijl zij mij natuurlijk ook aan het denken zet. Maar soms ga ik naar iemand tot en zeg: "Kom, kom, niet zo zwaar." Maar de kinderen laten dopen, nee dat wil Pia niet. Ze moeten wachten tot ze 18 zijn en zelf kunnen beslissen. Tja, dat respecteer ik.

'Ik geloof in de menselijke benadering. Durf mensen te vragen: wat beroert je, waar zit je mee?

'Ik ben meer geïnteresseerd in de menselijke verhoudingen dan in de inhoud. Als psychotherapeut heb ik veel geleerd. Mensen zijn zo boeiend, zo ontwapenend en soms zo ontroerend.

- Bent u altijd een leider geweest?

'Nee, ik kreeg vaak op mijn sodemieter. Als de kleinste lag ik vaak onder. We hebben een sterke familieband. Mijn vader is in het bejaardenhuis, mijn moeder is overleden. Met Kerstmis gaan we met elkaar eten. Bij Chateau St. Gerlach. Een prachtig restaurant van een vriend die mijn dorp, Houtem-St. Gerlach, op de kaart heeft gezet. Dan ben je trots dat je Gerlach heet. Mijn moeder is in het dorp begraven. Heel fijn, die plek,'

- Een pelgrimage?

'Ik had op een receptie met rabbijn Soetendorp een heel raar gesprek over bestemming in het leven. Fascinerend. Dan pen je terug naar vroeger. Hoe is het toch zo gekomen? Ik denk dat omgaan met mensen de grote lijn in mijn leven is. Als jongetje, arts, therapeut, manager. Omgaan met mensen, daar geniet ik van.

'Ik had pas een nogal vinnig debat met Martin Schröders, een van de grote pioniers van de luchtvaart. We waren het niet met elkaar eens. Na de vergadering stond hij op en ik zei: "Martin, houd je nog een beetje van me? "Ik vind hem een aardige man en je moet van mening kunnen verschillen, iemand op zijn lazer kunnen geven. En niet vijand voor het leven blijven.'

- Dus u heeft weinig vijanden?

'Dat moet je de vijanden vragen. Ik heb wel eens in het AZU een hoogleraar aangesproken die bij een patiënt een fout had gemaakt. Als directeur van het ziekenhuis was je zo'n beetje de patroonheilige van de patiënten en ik zei tegen hem: "Eigenlijk ben je een geweldige boerenlul." Zo'n opmerking is not done in de academische wereld. Ik zie de man nog zitten. Iedereen aan tafel verstijfde. Zoiets kon ik niet zeggen, terwijl het toch een verfrissende interventie was. Die hoogleraar schreef me een brief en sindsdien hebben we een buitengewoon hartelijke verstandhouding.

'Het heeft te maken met mijn opvoeding, mijn studie, mijn arts zijn, waarbij je mensen aantreft in wanhoop, intense vreugde, op de grens van leven en dood.'

- Dan is het toch doodzonde dat u nu naar een bedrijf als Schiphol bent gegaan.

'Nee, Schiphol leent zich ook tot omgaan met mensen. Ik heb een simpel filosofietje, gepikt van Ad Melkert. Hij zei dat als het economisch niet goed gaat, er ook geen geld is voor zorg en cultuur. Dus ik hoop wat geld te verdienen waar kunstenaars, patiënten, scholen van kunnen profiteren. Ik mag dan aan de andere kant van de lijn staan, maar ik denk wal na over de maatschappelijke bijdrage die we kunnen leveren. Je hebt je thee koud laten worden. Ik haal even verse.'

Meer over