Profiel

'Ik heb het beste met iedereen voor, maar dat komt niet altijd goed over'

Dioxinekippen, gekkekoeienziekte, varkenspest: als crisismanager oogst Tjibbe Joustra veel lof. Een ongelukkig intermezzo bij het UWV is hem snel vergeven. Als Nationaal Coördinator Terrorisme-bestrijding komen zijn kwaliteiten helemaal tot hun recht: snel, scherp en niet bang in het openbaar zijn zegje te doen.

null Beeld Jiri Buller
Beeld Jiri Buller

Heel binnenkort kan 'zijn' Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) aan de slag met de wrakstukken van de MH17. Voorzitter Tjibbe Joustra (63) zal de vorderingen bij de reconstructie op de hem kenmerkende wijze van commentaar voorzien: behoedzaam, vanaf een zekere afstand maar deskundig.

Veel anekdotes heeft de lange loopbaan van de jurist Joustra tot dusverre niet opgeleverd. Hij zou geen computer hebben. 'Dan moet je wel heel goed zijn in de hoofdzaken', zegt de Utrechtse hoogleraar Beatrice de Graaf. Maar smeuïge verhalen over Joustra? Nee, die zijn schaars.

Zelfs zijn Groningse studententijd, begin jaren zeventig, ging niet gepaard met Wein, Weib und Gesang. Maar evenmin met het loodzware maatschappelijke engagement dat destijds in de mode was. 'Tjibbe hield altijd enige afstand', zegt zijn vroegere studiegenoot Henk Lubberdink, thans voorzitter van de Vreemdelingenkamer van de afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State. 'Hij bond zich niet snel aan een standpunt of een geleding. Hij paarde, destijds al, een grote mate van helderheid aan een onafhankelijk oordeel.'

Geen vooropgezet plan

Hij was student-assistent. Niet bij zijn eigen juridische faculteit, maar bij Economie. En na zijn voortvarend voltooide studie vond hij geen emplooi bij het ministerie van Justitie of bij Binnenlandse Zaken - de gangbare bestemmingen voor juristen met ambtelijke aspiraties - maar bij het besloten, door Wageningers beheerste departement van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij (LNV).

Met deze 'min of meer toevallige' stap begon Joustra's 'wat slordige carrière'. Waarmee hij bedoelde te zeggen dat hij er niet met een vooropgezet plan aan begon. 'In de vijfde klas ben ik getest', zei Joustra in een interview met de loopbaansite Intermediair. 'Daar kwam uit dat ik later boer zou worden omdat ik bij het tekenen vaak boerderijen tekende. Maar dat was omdat een boerderij vrij eenvoudig te tekenen was.'

Sfinx

Aan Tjibbe Joustra zijn vaak de kenmerken van een sfinx onbenaderbaar en enigszins raadselachtig toegeschreven. 'Als hij al ooit iets sfinxachtigs had, is dat er in de loop der jaren wel van afgegaan', zegt Cees Gravendaal. 'Hij is veel communicatiever geworden. Of je ook met hem kon lachen? Laat ik het zo zeggen: hij is meer de man van het kleine grijnsje.'

'Als hij je ontvangt, wekt hij de indruk alle tijd voor je te hebben', zegt de Utrechtse hoogleraar Beatrice de Graaf. Volgens studievriend Henk Lubberdink 'is het niet zo dat Tjibbe alleen maar werkt'. Naar eventuele nevenactiviteiten kan hij echter slechts gissen.

null Beeld ANP
Beeld ANP

Een zakelijke vent

Toeval of niet: als een van de weinige juristen bij LNV vestigde Joustra snel de aandacht op zichzelf. Hij was betrokken bij de grondpolitiek. Hij tuigde de wetgeving op voor het destijds nieuwe mestvraagstuk. In 1983 werd Joustra benoemd tot directeur Juridische Zaken - tevens plaatsvervangend secretaris generaal. In 1987 werd hij, 36 jaar oud, secretaris generaal (SG). In die hoedanigheid maakte hij niet louter vrienden, schreef oud-topambtenaar Roel Bekker in zijn boek Marathonlopers rond het Binnenhof (2012). 'Joustra was snel, scherp, cynisch en hard, althans tegen degenen die hun zaakjes niet kenden of in ander opzicht tekortschoten.'

'Hij was niet een leider met de mentaliteit van een maatschappelijk werker', beaamt Cees Gravendaal, die in 1987 aantrad als woordvoerder van de minister van LNV. 'Hij was een heel zakelijke vent. Een man van spijkers met koppen. Recht voor z'n raap. Niet iemand van: eerst de vogeltjes, dan de boeren. Met die mentaliteit kwam je in de jaren tachtig nogal eens in botsing met de tijdgeest.'

Joustra zelf was zich daarvan terdege bewust. 'Ik zou afstandelijk zijn, en mijn management zou nogal stevig zijn', zei hij in Intermediair. 'Er zitten elementjes van waarheid in, maar veel is overdreven. Ik heb de neiging weinig uit te leggen. Dit is zo logisch, vind ik dan, dat bedenkt iedereen voor zichzelf wel. Ik heb het beste met iedereen voor, maar dat komt niet altijd goed over. Dat is lastig voor jezelf om te onderkennen.'

Vernietigend oordeel

Als SG maakte Joustra vijanden binnen het eigen departement. 'Mensen die door Joustra waren overgeplaatst of die zich op een andere manier misdeeld voelden', aldus Gravendaal. In de media haalden zij hun gram. Aan de stijl van de leider werden de trekken van een schrikbewind toegedicht. 'Het Kremlin' was een veel gebruikt equivalent van LNV.

Een commissie onder leiding van oud-minister (en later eurocommissaris) Neelie Kroes deed in 1992 onderzoek naar de bestuurscultuur op het departement en velde een vernietigend oordeel. De macht lag er bij de inner circle rondom Joustra, meende Kroes. 'Er heerst een verticale informatiekloof. De angst voor het maken van fouten heeft tot gevolg dat creatieve ideeën door zelfcensuur tot in de basis van de organisatie onderdrukt worden.'

Anders dan alom werd verwacht, had het rapport geen zichtbare gevolgen voor Joustra. Hijzelf volstond met het laconieke commentaar dat hij zich 'niet zo' in het oordeel herkende. Minister Bukman steunde zijn SG en de aandrang in de Kamer op het vertrek van Joustra verstomde toen hij voortvarend een bestuurlijke reorganisatie ter hand nam. 'Daarmee was hij overigens al begonnen voordat mevrouw Kroes haar oordeel velde', zegt Gravendaal.

Onderscheidend

Als crisismanager oogstte Joustra overwegend lof. Hij bood het hoofd aan talrijke crises: dioxinekippen uit België, de gekkekoeienziekte, de varkenspest, vogelgriep en mond-en-klauwzeer. 'Toen ik er werkte, werd vaak verzucht: goddank dat Joustra er nog is', zou voormalig LNV-ambtenaar Jeroen Dijsselbloem later zeggen. 'Hij had de goede gewoonte onaangename feiten niet te verzwijgen of kleiner te maken dan ze waren', zegt Cees Gravendaal. 'Hij kon razendsnel informatie scannen en beleid formuleren. Voor zijn ministers was hij een geweldige SG. Vooral omdat hij hun ook tegensprak.'

Met die taakopvatting behoorde Joustra volgens Bekker tot 'de laatste der Mohikanen van de zwaargewichten die niet bang waren in het openbaar hun zegje te doen'. Daarin onderscheidt hij zich van topambtenaren die, in de tijd van wankele regeringscoalities, meer op hun politiek gevoel werden geselecteerd. Over die ontwikkeling zei Joustra in Intermediair: 'Politiek gevoel? Dat is geen talent. Dat is vooral opportunisme. Ik heb vaak meegemaakt dat een minister zei: 'Die of die ambtenaar, die heeft geen politiek gevoel.' Dan zei ik: 'O, u bedoelt dat hij iets anders wil dan u?''

Onder vuur

In 2002, na ruim veertien jaar SG te zijn geweest, loochende Joustra alsnog de zegswijze die bij LNV in zwang was geraakt: 'Ministers komen en ministers gaan maar Tjibbe blijft altijd bestaan.' Hij werd bestuursvoorzitter van het kort tevoren opgerichte UWV, het fusieproduct van een aantal uitvoeringsorganisaties in de sociale zekerheid. 'Een ongelukkig intermezzo', zegt Lubberdink.

Hij kwam onder vuur te liggen nadat een cameraploeg van RTL in het geniep opnamen hadden gemaakt in de directievertrekken van het net opgeleverde hoofdkantoor van UWV in het Amsterdamse kantorencomplex La Guardia Plaza. Daaruit bleek dat allerlei verfraaiingen in het interieur waren aangebracht.

Veel had het allemaal niet om het lijf. 'Je kunt betonvloeren heel passend vinden voor een kantoor, maar daar ben ik het niet mee eens', zei Joustra er zelf over. Maar in de media deden spoedig woeste verhalen de ronde over klimwanden, sauna's, jacuzzi's en gouden kranen.

Toen een onderzoekscommissie onder leiding van voormalig Rabobank-topman (en PvdA-leider) Wim Meijer vaststelde dat de vierkantemeterprijs van het UWV-hoofdkantoor optisch was gedrukt door ook de parkeergarage mee te tellen, was het lot van Joustra bezegeld. Op 14 februari 2004 ontbood minister Aart Jan de Geus (Sociale Zaken) hem in hotel Figi in Zeist om hem persoonlijk de wacht aan te zeggen.

Te lang gebleven

Cees Gravendaal is nog steeds verontwaardigd over de gang van zaken. 'Het mag dan misschien zo zijn dat Joustra officieel verantwoordelijk was voor het gerommel met de vierkantemeterprijs, het is heel onbehoorlijk om een man van zijn statuur daarvoor op een zaterdagmiddag in een geblindeerd kamertje in Figi te piepelen.'

Volgens Bekker heeft De Geus, die zich volgens hem als minister 'zeer onzeker' toonde, hiermee vooral de politiek willen behagen. Joustra zelf heeft zich zelden meer over de affaire uitgelaten. 'Mijn fout was dat ik te lang ben gebleven', was het enige dat hij er in Intermediair over zei. 'Als je je opdrachtgever niet vertrouwt, moet je zo snel mogelijk weg.'

Lang duurde Joustra's verblijf in de wildernis niet. Al binnen een week of twee na zijn onfortuinlijke vertrek bij het UWV werd zijn belangstelling gepolst voor de nieuwe functie van Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding (NCTb). Een 'opvallende keuze', volgens Bekker. Hoe groot zijn expertise ook was: ze lag niet op het terrein van veiligheid, defensie en politie.

Vooral de snelheid van zijn rehabilitatie was opmerkelijk. Bekker brengt die in verband met het krediet dat Joustra bij 'goede bekenden in het kabinet' genoot: Piet Hein Donner, Ben Bot, Hans Hoogervorst, Cees Veerman, Laurens Jan Brinkhorst en Gerrit Zalm.

Volgens Gravendaal heeft vooral de VVD in deze periode veel voor Joustra gedaan. Als NCTb kwamen diens kwaliteiten weer helemaal tot hun recht. Hij genoot, volgens Beatrice de Graaf, een 'ambtelijke uitzonderingsstatus'. Hij ressorteerde onder niets en niemand, een constellatie waaronder hij zich volgens studievriend Lubberdink het behaaglijkst voelt.

null Beeld anp
Beeld anp

Laconiek

Als NCTb moest hij een bepaalde mate van coördinatie tot stand zien te brengen tussen de ongeveer twintig instanties die waren betrokken bij de bestrijding van het terrorisme. 'Over het resultaat kun je alleen maar positief zijn', zegt De Graaf. 'Hij heeft heel effectief coalities gesmeed, heeft de weerstand weggenomen van organisaties die gewend waren aan een hoge graad van autonomie. Dat kun je alleen als je behept bent met tact en als je over een uitgebreid relatienetwerk beschikt.'

Zelf heeft Joustra altijd nogal laconiek gedaan over zijn verdiensten als NCTb. 'Waar het op aankomt, is de durf om draaiboeken al dan niet in werking te stellen. Ik heb grotere crises bezworen als SG bij Landbouw dan als NCTb. Bij Landbouw ging het om omvangrijke trajecten waar veel mensen bij betrokken waren. Het ruimen van honderdduizend dieren, zoals dat eufemistisch heet, veroorzaakt groot menselijk en dierlijk leed. De beveiliging van Ayaan Hirsi Ali was bepaald overzichtelijker.'

In 2011 volgde hij Pieter van Vollenhoven op als voorzitter van de Onderzoeksraad voor Veiligheid. Bekker: 'Daar had hij nog hetzelfde, niet al te fraaie en zeker niet luxueuze meubilair dat hij tot verbazing en soms lichte spot van collega's als sinds de Landbouwtijd met zich mee sleepte'.

Zie ook http://www.onderzoeksraad.nl

Onderzoeksraad

De Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) is een zelfstandig bestuursorgaan, bekostigd door het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Waar tot 2005 ad-hoc commissies werden ingesteld om onderzoek te doen naar rampen (zoals de Enschedese Vuurwerkramp van 2000) kan de OVV op een incident reageren. Op dit moment doet de OVV onderzoek naar het incident met de monstertruck in Haaksbergen, de gasexplosie in Diemen (4september), de brand bij Shell in Moerdijk (3juni) en de ramp met de MH17.

1951
6 februari geboren in Hengelo

1975
ambtenaar bij het ministerie van Landbouw Natuurbeheer en Visserij (LNV)

1983
directeur Juridische Zaken LNV

1987
secretaris generaal (SG) LNV

2002
Bestuursvoorzitter uitkeringsinstantie UWV

2004
Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding (NCTb)

2009
voorzitter Productschap Tuinbouw

2011
voorzitter Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV)

Meer over