'Ik ben minder bang geworden' (Gerectificeerd)

Rond het veertigste levensjaar komen ze vanzelf op: vragen en twijfels over ambities en oude idealen, werk, vriendschappen en de zorg om ouders....

Halfuurtje te laat binnen, in het Amsterdamse café, met verontschuldigingen en een glimlach. Moet ze ook nog praten over hoe het is om bijna 40 te zijn, zegt ze - een beetje vreemd, want Ellen ten Damme (38) voelt zich nog geen 40. Of toch wel? 'Toen ik jong was vond ik alles nogal onbenullig. Het gedrag van mensen, hun levensloop: zinloos. Je groeit op, studeert eens wat, verzamelt dingen, je krijgt misschien kinderen, en dan word je langzaam oud en ziek, je gaat dood, en je eindigt met niks.

'Dat lijkt niet alleen nutteloos: het is ook nutteloos. Het is nogal hoogmoedig om te denken dat de mens voorbestemd zou zijn voor iets speciaals en heel veel meer voorstelt dan een mier of een hond - een vlieg die doodgaat heeft ook z'n best gedaan. Misschien is dat besef treurigmakend, maar als je het uiteindelijk accepteert word je er alleen maar beter van.'

Ze schuift, ietwat verlegen, met een suikerzakje over tafel. 'Sinds een jaar of vier voel ik me een stuk beter en vrolijker. Ik weet zo'n beetje wat er te koop is, heb minder last van twijfels, vind het prettig dat ik niet meer alles kan kiezen, heb er juist vrede mee dat er minder opties zijn. Dat geeft rust. Ik hoef niet meer per se te emigreren. Ik heb weinig te klagen, vind ik zelf.'

Irreële angsten

Maar net voor de zomer ontdekte ze een bobbeltje in een van haar borsten. 'Ik besteedde er aanvankelijk niet te veel aandacht aan, en ik ging ook niet meteen naar de dokter, maar mijn intuïtie zei me dat het mis was. Ik zag het ook in mijn ogen als ik in de spiegel keek. Toen het kwaadaardig bleek te zijn, kwam dat niet als een verrassing.'

Er kwam een reeks bestralingen en een chemokuur. 'Gezien mijn leeftijd - opeens werd ik weer jong bevonden - gooiden ze er alles tegenaan om elk risico uit te sluiten.' Uit voorzorg stelde ze de theatertournee Von Kopf bis Fuss en de verschijningsdatum van haar nieuwe album uit. De rol die ze zou spelen in een Duitse tv-serie werd voorlopig afgezegd. 'Inmiddels weet ik waar ik aan toe ben. Wat weggehaald moest worden is weggehaald, en ik heb er nauwelijks iets van gemerkt - een fikse griep of hernia lijkt erger, en toen ik tien jaar geleden aan mijn kruisband werd geopereerd was ik langer uit de running. De kanker kan voorgoed wegblijven maar zou ook kunnen terugkomen. Alleen: ik wil me daar niet steeds zorgen over maken. Ik wil ook niet de rest van mijn leven als een patiënt worden gezien.

'Ik heb het ook al eerder meegemaakt, van dichtbij. Gelukkig pakte dat positief uit. Zo'n ervaring verrijkt je. Ik heb er veel kracht en energie door ontwikkeld. De laatste jaren staar ik me minder blind op wat ik niet heb en heb ik beter leren waarderen wat ik wél heb. In die zin is de kwaliteit van mijn leven er alleen maar op vooruitgegaan.

'Er zijn veel mensen die hypochondrisch zijn en die irreële angsten ontwikkelen voor ziekten waarmee ze nog helemaal niet geconfronteerd zijn geweest. Dat verpest je levenslust. Door wat mij is overkomen, is mijn eigen angst voor sterfelijkheid veel kleiner geworden. Ik ben minder bang geworden omdat ik nu uit eigen ervaring weet dat het niet zo erg is als het in eerste instantie lijkt.' Of draait ze zichzelf een rad voor ogen? 'Nee, echt niet. Zo ervaar ik het, de reacties en vragen van mensen ten spijt. Het is zoals het is.'

Ze voelt zich ook nogal gesteund door haar relatie met Robin Berlijn, gitarist in haar eigen band - een relatie sinds drieënhalf jaar, op basis van gelijkwaardigheid, in opperste harmonie als ze samenwerken, zoals nu, aan haar nieuwe cd. 'We hebben dezelfde smaak, hij dringt me niks op, we voeren nooit discussie over hoe het moet worden omdat we dat van elkaar aanvoelen.'

Eerdere ervaringen waren lang zo gelukkig niet. Een huwelijk met een Duitse acteur kwam impulsief tot stand - ze trouwden in Las Vegas - en was enerverend, maar ook ingewikkeld; een relatie met een ander werd een hel. 'Hij kleineerde me, maakte me ongelukkig, maar ik kon er niet aan ontsnappen, omdat het ooit leuk was geweest en ik me aan dat beeld vastklampte: ik geef niet snel op. Hij was depressief, zo bleek later, maar ik had de signalen niet herkend. Het waren mijn vrienden die me op de onmogelijkheid van die relatie wezen. Zij hebben er uiteindelijk voor gezorgd dat ik tot inkeer kwam. Toen ben ik bij hem weggegaan.'

Ze aarzelt, belaagd als ze zich soms voelt door verslaggevers en fotografen die belust zijn op privé-details en elk moment kunnen toeslaan. Vaak haalde Ten Damme de publiciteit, dankzij een provocerend songfestivallied als Plattgefickt, suggestieve podiumstrapatsen, of een vermeende liefdesrelatie met Katja Schuurman. 'Het stadium van jong en veelbelovend ben ik allang voorbij, kennelijk. Het wachten is op het moment dat ik een misstap maak. Laat me met rust, heb ik vaak gedacht - pas de laatste tijd trek ik me er minder van aan. Het is hun wereld, houd ik mezelf voor, de mijne kunnen ze niet binnentreden. Eigenlijk weten ze nog niks.'

Wat misschien ook meespeelt: dat Ten Damme zangeres, muzikante, actrice en fenomeen tegelijk is, en daardoor soms weinig grijpbaar lijkt. 'Alles moet vooral overzichtelijk blijven, natuurlijk, en iedereen kan maar het best zo'n beetje hetzelfde zijn, want dan kunnen er zonder problemen structuren en regels worden bedacht. Maar er zijn altijd mensen die niet in het systeem passen.'

Misverstanden

Ze checkt haar gsm. Wil behalve een glas cola ook brood met kroketten, 'lekker ouderwets'. 'Niks zeggen, dacht ik vroeger, nooit praten, in de veronderstelling dat alles dan wel vanzelf zou gaan. Maar ik heb gemerkt dat dat veel misverstanden kan opleveren.'

Ze spreekt zich tegenwoordig vaker uit. Moet ook wel, met een zang- en acteercarrière die in binnen- én buitenland - vooral in Duitsland - niet onopgemerkt blijft. 'Te lang heb ik te veel naar anderen geluisterd en hield ik daar te veel rekening mee. Gevolg was dat ik mezelf beperkte. Ik weet nu beter wat ik wil en word daarin bevestigd door het succes dat ik tijdens optredens oogst. Met het publiek houd ik meer rekening dan vroeger: hoe meer mensen, hoe duidelijker je moet zijn. Niet te zeer in detail treden.'

Ze heft de armen, klapt in de handen, alsof ze een zaal vol fans bespeelt. 'Grote gebaren, waar ik aanvankelijk niet van hield, schuw ik niet langer. In die zin ben ik minder dwars geworden.' Ze wil, in de nabije toekomst, haar optredens steeds theatraler maken - pure popmuziek is haar te eendimensionaal. 'Het mooist is toch dat je doet wat je zelf mooi vind. Dat heeft ook het grootste effect. Ik denk dat ik dat punt steeds dichter nader.'

Loyaal

Muziek was er altijd al, in haar leven: de familie van vaders kant bezette in Winterswijk zo ongeveer een complete fanfare. Zelf speelde Ten Damme viool, speelde ze in bandjes en bekwaamde ze zich als turnster. Op het gazon voor het bejaardentehuis in het Noord-Drentse dorp Roden, waar ze opgroeide, demonstreerde ze de flikflak en oogstte ze veel bewondering. En altijd was er tijd tekort, en waren er hevige verlangens. 'Als kind al droomde ik ervan bergen te zien. De zucht naar avontuur was groot. Maar braaf was ik ook: ik vond het leuk om op school dingen te leren. In die zin was ik niet recalcitrant. Wél was ik ongedisciplineerd, maar als het erop aankwam deed ik toch mijn best om een 10 te halen.'

Haar ouders scheidden toen Ellen 9 was. 'Mijn vader was vrijwel altijd op pad, druk met zijn werk, de lokale politiek, zijn voetbalvereniging. Na de scheiding bleven we bij mijn moeder wonen. Ze heeft geprobeerd ons buiten schot te houden, maar dat was vanzelfsprekend niet haalbaar. Pas toen ik wat ouder was, zag ik ouders van vriendjes die gelukkig leken met elkaar, en besefte ik dat het bij ons ook zo had kunnen lopen.

'Inmiddels zijn beide ouders gelukkig met nieuwe partners, maar het heeft lang geduurd voor het zover was. Ik heb veel moeite gehad met het feit dat je aan zowel je vader als je moeder loyaal wilt zijn. Als je de een veel aandacht geeft, voelt de ander zich gepasseerd. Ook nu is dat nog weleens ingewikkeld, als er een première is, bijvoorbeeld, of als de kerstdagen ter sprake komen. Mijn ouders spreken elkaar wel, zo nu en dan, maar ze zoeken elkaar bepaald niet op. Gelukkig zijn ze allebei nogal flexibel - als ik met kerst in Timboektoe wil zitten vinden ze dat ook best.

'Lange tijd heb ik het erg oneerlijk gevonden: dat mannen vrolijk aan het werk lijken te gaan en vrouwen thuis alle rotklusjes kunnen opknappen, en daar dan ook nog eens weinig erkenning voor krijgen. Mijn moeder, die nogal verzorgend is ingesteld, had het gevoel dat ze er alleen voor stond. Jongens hebben een veel leuker leven, dacht ik toen, en meisjes mogen niks. Dat zag ik als een groot nadeel.

'Ik trok veel met jongens op: ik voetbalde, rugbyde, bouwde hutten, klom 's nachts uit het slaapkamerraam en gleed de regenpijp af, knapzak op de rug, op zoek naar avontuur. Het contact met hen was heel vanzelfsprekend. Dat veranderde pas toen we in de puberteit kwamen en ik opeens op mijn uiterlijk werd aangesproken. Daar moest ik nogal aan wennen.'

Kinderen

Een beetje one of the boys bleef ze toch wel. Van meisjesgedoe houdt ze niet. 'Vaak bleef ik als ik iets belangrijks te doen had de avond ervoor juist zo lang mogelijk op. Om het lot te tarten. Omdat ik risico wilde nemen. Mensen hebben me steeds opnieuw geadviseerd het rustiger aan te doen. Maar dat past niet bij me. Gelukkig word ik de laatste tijd iets verstandiger.'

Haar zes jaar jongere zusje Judith is geestelijk gehandicapt, zij heeft juist grote behoefte aan duidelijkheid en houvast. 'De week ligt van uur tot uur vast, op woensdag wordt de was gedaan, om vier uur kopje thee met een koekje erbij, om zes uur de tv aan.

'Nadat onze ouders waren gescheiden sprak ze op straat geregeld wildvreemde vrouwen aan en vroeg ze of ze nou in het gezelschap waren van hun man of hun vriend. Zelf heeft ze ook vriendjes gehad, maar nu is ze min of meer met Barry, haar cavia, genoemd naar een soapster uit As the world turns. Stuurt ze me kaartjes, krijg ik ook steevast de groetjes van Barry. Ze stelt hem vragen en hoort antwoorden waar ze wat aan heeft.'

Ze glimlacht. 'Judith is heel muzikaal. Ik bezoek weleens een bonte avond in het huis waar ze woont. Ze kan perfect playbacken, Kiss, The Scorpions en Meatloaf zijn haar favorieten.'

Haar gsm gaat en Ten Damme wil even naar de wc, zodat ze daar ongestoord kan terugbellen. Als ze weer in het café is, benadrukt ze nog eens hoezeer haar moeder zich ingespannen heeft voor de opvoeding van haar drie kinderen - Ellen heeft ook nog een broer. Zelf denkt ze niet dat ze kroost op de wereld zal zetten. 'Ik stel het zolang mogelijk uit, en misschien komt het er wel nooit van. Ik zou het niet kunnen combineren met mijn bezigheden, en wat ik nu doe vind ik nou net zo leuk. Daarbij: ik ken nogal wat mensen met kinderen die in een halve relatiecrisis zijn beland en steen en been klagen. Alles moet worden geregeld, bijna niks gebeurt meer spontaan, zeker de vrouwen voelen zich voor alles verantwoordelijk.

'Als je geen kinderen hebt, bouw je een ander soort vriendenkring op, met mensen die ook geen kinderen hebben, die samen met je oud worden en intussen een beetje op je letten.'

Voorbeeld

Haar oma was lange tijd lichtend voorbeeld. Eigenzinnig, creatief, geëmancipeerd - ze was de eerste vrouwelijke wethouder van Nederland, in Winterswijk, met een man die het huishouden deed. 'Tot op hoge leeftijd droeg ze gedichtjes voor, gaf ze voordrachten, zong ze Twee motten van Dorus. Het ging mis toen ze op vakantie tijdens een bergbeklimming ten val kwam. Ze belandde in het ziekenhuis, haar functies begaven het één voor één, het ging snel bergafwaarts. Ze verkommerde. De laatste dag dat ze nog leefde heb ik - mijn moeder durfde 't niet - haar kunstgebit ingedaan, haar ogen gesloten. En ik bette haar gezicht, lauw nog, vlak voor ze stierf.'

Circustent

Vreest Ellen ten Damme haar eigen verschiet? 'Nee, als ik oud ben, zing ik hopelijk nog steeds, ga ik op tournee, reis ik misschien half Europa door met een chique circustent, met dieren, goochelaars en acrobaten en een hoop intimiteit. Minder rock-'n-roll zal het zijn, en waarschijnlijk meer gericht op tekst.'

Ziet ze daar nu al naar uit? 'Haast heb ik niet. Toch wil ik niet te veel tijd verspillen. Ik geloof niet in een hemel na dit leven dus als ik nog een aantal dingen wil ondernemen moet ik het nu doen.'

Maar een carrière is niet heilig. 'Werk is belangrijk, weet ik, maar ervaringen in de persoonlijke sfeer zijn het belangrijkst. Ik zou pas echt ongelukkig worden als de relatie met mijn vriend of mijn familie onder druk zou komen te staan. Als je bij hen je geluk vindt, is dat meer dan genoeg.'

Ze vertelt dat ze volgend jaar weer op het toneel staat met het rock-idool Udo Lindenberg, die haar voor de Duitse markt ontdekte. En dat ze, als ze eindelijk thuis is in haar kleine Amsterdamse appartement - verlost van optredens en cd-opnamen - het liefst een boek leest. Paravion van Hafid Bouazza bijvoorbeeld, of Frederik van Eeden, Tolstoj, historische romans en filosofische verhandelingen. 'In volledige stilte. En zonder dat ik me al te zeer verlies in bespiegelingen over de zin van het bestaan. Want daar word ik maar somber van.'

Om materie geeft ze niet. 'Het liefst zou ik, net als mijn goede vriend Peter Klashorst, met slechts een tandenborstel op zak de wereld rondreizen. De aanschaf van een huis, een hoop bakstenen als statussymbool, heb ik altijd een stap naar het burgerdom gevonden.' Maar nu heeft ze toch, tot haar eigen verbazing, het idee opgevat om een woonboot te kopen, bij voorkeur met een grote tuin op een ponton. 'Kan ik altijd nog ergens anders heen, die wijde wereld in.'

Vier maanden per jaar is ze in het buitenland, voor optredens en tv-opnamen. Wat merkt ze, als ze reist? 'Dat ik ook maar een product van mijn tijd en omgeving ben. En dat het heel wat minder goed met me had kunnen gaan als ik elders geboren was.' Ultieme reisbestemming misschien, lacht ze: 'Je kijkt vanaf een planeet naar de aarde, en ziet een hoop groene flarden en wolken, en - als het meezit - de mensen die erop lopen. Ze zijn een soort moleculen, net als de dieren. Ze doen er eigenlijk nauwelijks toe.'

Troostrijk

Ellen ten Damme mag de 40 dan naderen: het patent op wijze inzichten heeft ze, zegt ze, niet. 'Misschien streef ik naar waarheid, misschien streef ik naar niks. Ik weet te veel niet. Ik kan niks heel stellig verkopen. Niks is zeker. Niet erg: pasklare oplossingen maken het leven minder interessant.'

Dat er bij haar kanker werd geconstateerd, en dat een zelfstandige vrouw als haar oma zo aan haar eind kwam, speelt haar nauwelijks parten. 'In zekere zin is het zelfs troostrijk. Uiteindelijk zitten we allemaal in hetzelfde schuitje. Daar kun je je over opwinden, maar je kunt er ook om glimlachen. Ik geef de voorkeur aan het laatste.' 'te lang heb ik te veel naar anderen geluisterd, gevolg was dat ik mezelf beperkte'

Meer over