IJzervreter met heimwee naar Stalin

De militair commandant van de Moskou-gezinde rebellen in Oekraïne is een bloeddorstige, reactionaire ultranationalist die eigenlijk in het Rusland van bijna een eeuw geleden leeft.

Vorige maand verliet de kruimeldief Aleksej Pitsjko op een middag zijn huis, terwijl pro-Russische opstandelingen en Oekraïense troepen vuurgevechten leverden, en ging hij op weg naar een verlaten woning op Sadovajastraat 17. Pitsjko had een glaasje op en wilde 'kijken wat hij daar kon stelen', staat in een document dat de rebellen hebben achtergelaten bij hun vlucht uit Slavjansk.

Ptisjko kwam nooit meer thuis. Op het document staat een bevel, ondertekend door de militaire commandant van de rebellen, Igor Strelkov: executie door een vuurpeloton voor het stelen van een broek en twee overhemden.

'Ze vertelden mij dat ze hem hadden meegenomen naar hun hoofdkwartier, het gebouw van de SBOE', vertelt zijn moeder Maria Pitsjko. 'Meer weet ik niet.'

In het doodvonnis wordt verwezen naar een sovjetwet uit de tijd van Stalin en waarschuwt Strelkov dat 'vergrijpen die worden gepleegd binnen de zone van militaire activiteiten beslist en meedogenloos zullen worden bestraft'.

Strelkov, een Moskoviet die eigenlijk Igor Girkin heet, is een even geheimzinnige als gevreesde figuur. Nadat de rebellen hun bolwerk Slavjansk hebben moeten opgeven, is Strelkov naar Donetsk verhuisd. Vanuit die stad probeert hij zijn gezag te vestigen over de verschillende rebellenmilities die in Donetsk en Loegansk actief zijn.

Samen met Aleksander Borodaj - de 'premier' van de Volksrepubliek Donetsk - bereidt hij zijn achterban voor op een stadsguerrilla die volgens de meeste waarnemers in een bloedbad en enorme verwoesting zal eindigen.

'De vijand belegert Donetsk', zegt Strelkov. 'De situatie is gespannen, maar de milities zijn klaar om Donetsk te verdedigen. Zij rekenen erop dat zij kunnen standhouden en de vijand buiten de deur kunnen houden.'

Strelkov, een ultranationalist met reactionaire opvattingen, past in het klimaat dat sinds de herverkiezing van de Russische president Vladimir Poetin is ontstaan. Hij gelooft sterk in de historische missie van Rusland en koestert een diepe minachting voor het 'decadente' Westen. Tegelijkertijd hoopt hij op het herstel van het tsaristische Russische rijk.

'Strelkov is bijna een karikatuur van het Poetin-tijdperk', zegt Mark Galeotti, expert op het gebied van de Russische veiligheidsdiensten aan New York University. Als voormalig agent van de veiligheidsdienst heeft Strelkov gevochten in uiteenlopende conflicten die na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie uitbraken: in Transnistrië, Tsjetsjenië en Servië. Zijn rigide opvattingen gaan terug naar zijn tijd bij het Moskouse Staatsinstituut voor Geschiedenis en Archieven. Daar raakte hij bezeten van de militaire geschiedenis van Rusland en sloot hij zich aan bij studenten die voor herstel van de monarchie pleitten.

'Dit is iemand die in het begin van de 20ste eeuw leeft', zegt Aleksej Makarkin, die samen met Strelkov studeerde. 'Toen was hij al zo.'

Als de crisis in Oekraïne niet was uitgebroken, had waarschijnlijk niemand iets van zijn passies gemerkt. Maar hij sloot zich aan bij de eenheden die de Krim innamen en trok - al dan niet met toestemming van Moskou - naar Oost-Oekraïne. Daar vestigde hij zijn gezag over de militaire tak van de rebellen door strenge en soms wrede regels in te voeren.

Volgens Kiev en het Westen is Strelkov nog steeds in dienst van de Russische geheime dienst, maar keiharde bewijzen hebben zij niet. Vaak lijkt Strelkov zijn eigen programma te volgen in plaats van bevelen uit Moskou.

'Ik vermoed dat hij op eigen initiatief handelde toen hij naar Oost-Oekraïne trok', zegt Galeotti. Volgens hem doet Strelkov soms dingen die niet stroken met de plannen van Moskou, zoals het gijzelen van OVSE-waarnemers.

Nu het Kremlin de anti-Kiev-retoriek wat matigt en over vrede spreekt, ziet de toekomst er voor Strelkov niet rooskleurig uit. Hij heeft Moskou openlijk bekritiseerd omdat dat onvoldoende steun verleent aan de rebellen. Aan de andere kant ligt hij sinds kort onder vuur van Russische functionarissen. Sommige waarnemers zijn bang dat Strelkov de kont tegen de krib zal gooien. Dat zou het voor Moskou heel moeilijk maken de strijdende partijen aan de onderhandelingstafel te krijgen.

Uit wat de rebellen in hun hoofdkwartier hebben achtergelaten, blijkt dat Strelkov met ijzeren vuist over Slavjansk regeerde. In de stinkende kelder van zijn hoofdkwartier, waar sommige van de tientallen gijzelaars vastzaten, staat nog steeds een kom met verdroogd gevangenisvoedsel. Aan stokjes die in de muur zijn gestoken hangen nog steeds sokken te drogen. Een plastic fles werd door gevangenen gebruikt om water op te vangen dat door het plafond druppelde. Daarmee konden zij zich wassen.

Afgezien van het dossier-Pitsjko lagen er in het hoofdkwartier documenten over twee andere zaken voor Strelkovs 'rechtbank te velde'. Eén zaak betrof een man die ervan werd beschuldigd dat hij met een zaklamp de posities van rebellenstrijders had verraden. Hij werd vrijgesproken. Strelkov gaf wel het bevel voor de executie van twee militieleden die een inwoner van Slavjansk hadden ontvoerd en zijn huis hadden geplunderd.

'Zij hebben mijn zoon doodgeschoten om twee overhemden', zegt Pitsjko's moeder met tranen in haar ogen. 'Dat is onrechtvaardig.'

De komende dagen zullen de rebellen beginnen met de evacuatie van 'tienduizenden' inwoners van Donetsk. Volgens 'premier' Borodaj is dat nodig om een 'humanitaire ramp' te voorkomen.

Ondanks de vorderingen van het Oekraïense leger en de kennelijke koerswijziging in Moskou is Strelkov vastbesloten de strijd voort te zetten.

De voormalige inlichtingenofficier, die toegeeft dat hij tot 2103 bij de geheime dienst FSB werkte, is niet iemand die de strijd snel opgeeft. In een een boek uit 1999 over zijn oorlogservaringen in Bosnië beschrijft hij zijn liefde voor oorlog. 'Na de eerste euforie - we leven nog! - kwam het gevoel dat de meeste beroepsstrijders wel kennen: het verlangen om het nog een keer te wagen, om het volle leven te leven. Het is het zogenoemde buskruitvergiftigingssyndroom.'

© The New York Times

undefined

Meer over