IJdelheid

Ben Knapen had het allemaal zo mooi bedacht bij zijn aantreden als hoofdredacteur van NRC Handelsblad. Hij zou van de NRC meer een krant maken zoals de Frankfurter Allgemeine....

AD LAGENDIJK

Gelukkig voor de NRC en voor ons allemaal, is het marktdenken nog niet zo ver doorgedenderd dat de eigenaren van dagbladen invloed kunnen uitoefenen op de inhoud. Dagbladen die een tikje van de markt krijgen, kunnen nu nog moord en brand schreeuwen. Geen enkele krant heeft zich echter de moeite getroost om eens wat meer informatie te verschaffen over die wetenschappelijke markt van Elsevier. Waarom is die zo lucratief en stabiel?

Ik ben redacteur bij zo'n wetenschappelijk tijdschrift van Elsevier en het spreekt dat ik geïnteresseerd ben in het wel en wee van het uitgeven van wetenschap. Maar iedere wetenschapper is daarin geïnteresseerd. Zijn hele bestaan hangt ervan af.

Het al of niet krijgen van een vaste baan, het verder klimmen op de wetenschappelijke ladder, het krijgen van uitnodigingen voor conferenties, het ontvangen van prijzen, tot en met de Nobelprijzen; dat alles wordt bepaald door de wetenschappelijke artikelen die onderzoekers gepubliceerd krijgen. Artikelen waarvan een fors gedeelte door Elsevier wordt uitgegeven.

De oplage van een wetenschappelijk tijdschrift in de exacte vakken ligt rond de tweeduizend. De abonnementsprijs bedraagt al gauw vijfduizend gulden per jaar. Vijfduizend gulden maal tweeduizend is tien miljoen gulden per wetenschappelijk tijdschrift.

Welke kosten staan daar tegenover? Een wetenschappelijk tijdschrift is eigenlijk niets anders dan een grote rubriek ingezonden brieven. Het zal u verbazen, maar auteurs die hun ingezonden artikel geplaatst krijgen, ontvangen hiervoor geen enkele vergoeding. Als auteurs overdrukjes willen van hun eigen artikel, moeten ze daarvoor betalen.

De redacteuren kosten heel weinig. Zij verrichten ook niet zoveel werk. Zij laten de ingestuurde manuscripten beoordelen door vakgenoten. Dat beoordelen van een artikel kost wel veel tijd. Een actieve onderzoeker krijgt al gauw een manuscript per week te beoordelen. En toch doen die onderzoekers dat beoordelen helemaal gratis. Het streelt je ijdelheid om als beoordelaar gevraagd te worden.

De enige kosten die moeten worden gemaakt, betreffen een paar goed opgeleide bureauredacteuren en de drukkosten. De post doet de distributie.

Is er veel concurrentie? Er zijn een aantal grote wetenschappelijke uitgeverijen, waaronder een enkele met een ideële basis. Zoals die van de American Physical Society. Deze uitgeverij rekent lage abonnementsprijzen en heeft hoge oplagen. De tijdschriften van deze Amerikaanse uitgeverij worden zelfs in de Tweede - en de Derde Wereld gelezen. Waarom publiceert niet iedereen bij de ideële uitgevers? Dat heeft vooral te maken met het ego van de wetenschappers.

Wetenschappers willen wat het ook kost hun artikel gepubliceerd krijgen. Dus als het ene tijdschrift je artikel weigert, dan stuur je het naar een ander. Net zolang totdat je een tijdschrift hebt gevonden waarvan de redactie het wel publiceert. Omdat je carrière ervan afhangt, doe je het graag gratis. Zo is er een markt voor veel tijdschriften. Er komen er ook nog steeds bij. Iedere wetenschapper erkent dat er veel te veel wordt gepubliceerd. Maar niemand weet hoe hier een halt aan kan worden toegeroepen.

Zijn er helemaal geen donkere wolken voor wetenschappelijke uitgevers? De opkomst van de informatie-snelweg vormt ontegenzeglijk een bedreiging voor hun exorbitante winsten. Er is veel hysterie over het door wetenschappers als hobby ontwikkelde World-Wide-Web. Veel van de commotie valt onder de categorie World-Wide-Nep. Maar voor wetenschappers is deze vorm van telecommunicatie wel serieus. Een groot gedeelte van de communicatie tussen auteurs, redacteuren, beoordelaars en de uitgevers gaat nu al over dit net.

De meeste tijdschriften worden nu nog op papier gedrukt. Maar dat zal snel veranderen. Wetenschappelijke tijdschriften worden dan alleen nog elektronisch uitgegeven. Om dat te kunnen behappen, moet Elsevier flink investeren. Ze moeten daar zelfs een gevaarlijke achterstand wegwerken.

Het bedrijfsresultaat van dagbladen hangt af van vele instabiele maatschappelijke factoren. Het succes van wetenschappelijke uitgeverijen is gebaseerd op de ego's van wetenschappers. Een stabielere basis is voor een bedrijf niet denkbaar.

Meer over