Iconische dood soms even zinloos als al die andere sterfgevallen

Doordat de 3-jarige vluchteling Aylan snel een naam kreeg, konden media sneller op hem inzoomen.

Jean-Pierre Geelen
Aylan op de cover van verschillende Britse kranten. Beeld afp
Aylan op de cover van verschillende Britse kranten.Beeld afp

Zijn we voyeurs of vertellen we een verhaal, schetste NRC-hoofdredacteur Peter Vandermeersch in DWDD de aanvankelijke twijfel op zijn redactie over het plaatsen van de foto's van Aylan Kurdi, het 3-jarige vluchtelingetje dat dood was aangespoeld bij het Turkse Bodrum.

Goede vraag. Als oplossing plaatste zijn krant drie foto's, kleiner dan normaal. Toen was die ene al wereldberoemd voor even, als 'iconisch' beeld van de wanstaltige vluchtelingenproblematiek: de jongen liggend op zijn buik, hoofd in de golven, armpjes naast zich. 'Elke ouder heeft zijn kind zo in bed zien liggen', gaf Vandermeersch als reden waarom uitgerekend deze foto zo 'iconisch' was.

Er moeten meer redenen zijn. Het beeld voldoet ook aan die angstaanjagende en onverdraaglijke esthetiek die rampspoed óók kan hebben. Die spanning brengt een bliksemschicht teweeg in het hoofd van de toeschouwer, waarna de klap vanzelf volgt.

Afgelopen voorjaar was de wereld al geschokt door die 'still' uit een documentaire van nieuwssite Vice.com, van een meisje, levenloos drijvend als een pop in het heldere azuurblauwe water van de Middellandse Zee. Paarse schoentjes, groengele broek, zuurstokroze jurkje, het poppenhoofdje onder water.

Zij is anoniem gebleven. Aylan Kurdi kreeg in zijn levenloze toestand binnen enkele uren een naam. Het klinkt misschien cynisch, maar de toegankelijkheid van zijn verhaal maakt dat media sneller konden inzoomen, waardoor het sneller en massaler de wereld over kon.

De nieuwsrubrieken hadden donderdag dat plaatje al bijna compleet. RTL Nieuws en NOS hadden beelden van een interview met zijn gebroken vader. Er waren hoge golven, de boot was omgeslagen, vertelde hij. 'Ik nam mijn vrouw en kinderen in mijn armen... En toen besefte ik dat ze dood waren.'

Nieuwsuur toonde een interview met de fotografe, Nilüfer Demir, die dit werk al sinds 2003 deed: 'Het enige dat ik kon doen was zijn noodschreeuw laten horen'. Ze had al heel vaak dode lichamen van vluchtelingen gefotografeerd, vertelde de fotografe. Ze hoopte dat deze foto iets zal veranderen.

Daar leek het even op. Alleen al in eigen land lijkt een kentering gaande, al was Aylans dood daar niet de aanleiding toe. BN'ers (daar zijn ze weer) hadden de noodklok geluid in De Telegraaf.

In DWDD zat Mirthe Hilkens, die met haar familie kijkt wat ze concreet kunnen doen. Misschien iets op Lesbos, dacht ze. 'Een druppel op de gloeiende plaat, maar we moeten met z'n allen maar die druppel willen zijn, want niks doen vind ik heel onbevredigend.'

Actrice Hanna Verboom heeft haar zolder geschilderd, om vluchtelingen onderdak te kunnen bieden.

Voor politiek Den Haag leek de beroering echter geen 'gamechanger', zoals EenVandaag het duidde in een wrange term.

Is het beeld van Aylan, waarvan Diederik Samsom 'voor het eerst in mijn politieke leven' wakker had gelegen, werkelijk iconisch? Dat weten we pas over tien jaar, doceerde Martijn Kleppe, specialist op het vlak van persfotografie, in EenVandaag. Dan pas zal blijken of Aylan symbool staat voor een groter verhaal.

Het gaat hard met iconische beelden. Wie herinnert zich nog Neda Agha-Soltan? De 16-jarige studente stierf in 2009 live voor camera's door kogels tijdens verkiezingsprotesten in Iran. De wereld was geschokt, haar naam is vergeten. In rampspoed is de iconische dood soms even zinloos als al die andere sterfgevallen.

Meer over