Hysterie, toegangspoort tot onze cultuur

Iedereen heeft wel een voorstelling van hysterie. Een hysterica – want meestal zijn het in die voorstelling vrouwen – trekt op een theatrale manier de aandacht met een irritant arsenaal aan gevoelsuitingen....

Ranne Hovius

Over die vraag buigen zich in Hysterie vijf psychoanalytici en een sociologe. Voor Freud lag hysterie aan de oorsprong van zijn theorie. Freud zag hysterie niet als een fysieke maar als een psychische aandoening, waarvan de wortels in de vroege jeugd lagen. Verdrongen herinneringen – waar de patiënt geen toegang toe had maar die wel bleven hinderen – zochten een uitweg via het lichaam, in aandoeningen als verlammingen, doofheid, blindheid, pijnen, moeheid of zenuwkrampen. Maakte je de onderliggende trauma’s bewust, dan verdwenen de fysieke klachten. Verdrongen seksualiteit was voor Freud de boosdoener bij uitstek.

De hysterie als diagnose, laten de schrijvers van Hysterie zien, is opgelost in een veelheid aan andere diagnoses: van dissociatieve stoornissen, eetstoornissen en posttraumatische stress-stoornis tot borderline persoonlijkheidsproblematiek. De kern van hysterie, schrijft Willem van Tilburg, is door de eeuwen heen dezelfde gebleven: ‘er zijn klachten, of er is gedrag, ziektegedrag dus, zonder dat een ziekte, die dit in voldoende mate kan verklaren, aantoonbaar is’. De rol die daarbij aangenomen wordt, is die van ziektegedrag dat in een bepaalde cultuur en tijd geloofwaardig is. Een aspect van hysterie dat is verdwenen is volgens Van Tilburg het abnormale ziektegedrag.

Nel Draijer heeft het in dat verband over patiënten die een ‘razend verlangen lijken te hebben naar betekenis in de ogen van de ander’, met een ondertoon van boosheid. Zij benadrukt ook de overtuiging van de patiënten dat zij invalide zijn en extra zorg behoeven. Het is niet een doen alsof.

Hysterie mag in het normale taalgebruik verworden zijn tot aanstellerij, voor psychoanalytici is het een nog altijd zinvolle aanduiding, die door de sociologe in het gezelschap, Christien Brinkgreve, fraai omschreven wordt als ‘de sleutel tot de cultuur waarin we leven, een taal om onze onbewuste conflicten te begrijpen. Hysterie geeft toegang tot wat we niet onder ogen willen zien en via het lichaam verteld wordt. Hoorbaar en zichtbaar, voor de goede verstaander’.Ranne Hovius

Meer over