Huwelijk van Jeffrey Eugenides

Huwelijk is een veelkoppig monster: klassieke Bildungsroman en postmoderne legpuzzel ineen.

In Vrij Nederland, de Volkskrant en De Groene Amsterdammer stonden aanstekelijk enthousiaste recensies over de roman Huwelijk van Jeffrey Eugenides. Alledrie de recensenten zijn zo rond de 50 jaar oud. Dat is in het licht van hun enthousiasme voor Huwelijk geen onbelangrijk gegeven. De drie studeerden halverwege de jaren tachtig Nederlandse taal- en letterkunde, Engelse letterkunde of filosofie, en Huwelijk is gedeeltelijk een satire op de universitaire verliefdheid in de jaren tachtig op filosofen als Derrida, Baudrillard en Lyotard. Het waren de jaren van de, hoe zullen we het zeggen, semiotisering van de literatuurstudies.


Semiotiek - formeel: de wetenschap van de 'tekensytemen' - drong als een virus door tot alle uithoeken van taal- en letterenstudies. Over de wereld lag een moeilijk te ontwarren en nog moeilijker doordringbaar web van teksten, en in dat web waren romans en gedichten (dat mocht je niet zeggen, je moest het hebben over 'teksten') verbonden door intertekstualiteit en postmoderne verknopingen. Romans over - huwelijkse - liefde als van Charlotte Brontë, Henry James en Jane Austen waren hopeloos gedateerd; als een 'tekst' al over liefde ging, dan hooguit over 'liefde'. Tussen aanhalingstekens. Die aanhalingstekens symboliseren het overbewustzijn waarmee een béétje lezer zich tegoed deed aan dat eerdergenoemde web van literaire teksten.


Wat was binnen dat web een acceptabele roman? Bijvoorbeeld één die de liefde als romanthema problematiseert en die de versletenheid van dit hopeloos burgerlijke thema meedogenloos blootlegt.


Ik schreef de voorafgaande alinea een tikje in het toenmalige jargon van de postmoderne literatuurwetenschap. Het aardige is dat Eugenides zijn satire ogenschijnlijk presenteert in de vorm van een roman die nu juist in die postmoderne jaren tachtig not done was: een klassiek getoonzette roman over een love triangle, met de onweerstaanbare Madeleine (veel-lezend in juist die ouderwetse romans van James en Austen) die hopeloos verliefd wordt, niet op de goede Mitchell, maar op de 'foute' Leonard Bankhead, op wiens ziekte - manische depressiviteit - Madeleines liefde uiteindelijk tragisch afketst.


Eugenides gebruikt die satire in Huwelijk als aanloop naar wat naar mijn idee de échte kern van de roman vormt: de reddeloosheid van de manisch-depressieve persoon. Halverwege Huwelijk is alle satire uit het verhaal weggedruppeld en draait het hoofdzakelijk om het beurtelings overkokende en imploderende brein van deze Leonard.


Zelden eerder dan in Huwelijk werd de manisch-depressieve geest zo borend en empathisch doorschouwd. Leonard, een boomlange jongen met zachte stem en vrijwel altijd een in het oog springende bandana om zijn hoofd geknoopt, is hartstochtelijk - en even later afgrondelijk apathisch. Hij is rusteloos, en even later tergend inert. Hij is subliem en welbespraakt, en even later een uitgeblust zwijgende, plantaardige figuur. Met zo iemand kun je niet leven, moet Madeleine gepijnigd erkennen, nadat ze talloze pogingen heeft gedaan Leonard mee te laten draaien in het rijk der Gewone, Gezonde Mensen - een soort die hij, vooral tijdens depressieve perioden, verafschuwt en minacht.


Leonards depressie is niet incidenteel en heeft geen concrete aanleiding, maar is een intrinsiek gegeven. Die depressie, schrijft Eugenides, 'koloniseerde iedere cel van zijn lichaam, het leek wel alsof er een concentraat van leed werd aangemaakt dat gestaag zijn aderen in druppelde.' In het licht van die geestestoestand krijgt Leonards eeuwige bandana ineens een lugubere bijbetekenis, denkend aan de regels van Charles Baudelaire, die ziekelijke zwartgalligheid omschreef als 'de verschrikkelijke tirannie / het zwarte vaandel op mijn schedel, afgekneld'.


Wie was in Amerika de schrijver bij uitstek die altijd een bandana droeg? David Foster Wallace, het wonderkind van de Amerikaanse literatuur, die jarenlang leed onder lange perioden van depressie. Algemeen wordt aangenomen dat Eugenides zijn Leonard voor een deel baseerde op zijn in 2007 aan zelfmoord overleden vriend Foster Wallace. In interviews ontkende Eugenides korzelig dit sleutel-aspect in de roman. 'Die bandana leidt tot misverstanden', zei hij. 'David was depressief, niet manisch-depressief zoals Leonard. Een essentieel verschil.'


Het is voor een schrijver vaak irritant om door te zagen over een romanpersonage dat eventueel naar een bestaand persoon gemodelleerd zou zijn. Maar de overeenkomsten tussen Leonard en David Foster Wallace zijn vooral om puur literaire redenen interessant. Van Foster Wallace is het verhaal The Depressed Person (1999). De openingszin van dit verhaal vat de worsteling van Leonard in Huwelijk griezelig accuraat samen: 'De depressieve persoon leed vreselijk en schijnbaar ongeneeslijke emotionele pijn, en de onmogelijkheid om die pijn (...) duidelijk te maken aan de ander was in zichzelf weer een component die bijdroeg aan de ondraaglijkheid ervan.'


Ziehier de kern van Leonards isolement: zelfs op de intiemste momenten met Madeleine is hij gevangen in zijn ziekte die niet valt uit te leggen aan derden. Elders in zijn oeuvre verklaarde Wallace: 'De meeste van de zelfmoordenaars zijn al dood voordat ze de trekker overhalen.'


Ook dát geldt voor Leonard: zelfs op de hoogste en geëxalteerdste toppen van zijn manie is hij zich ervan bewust dat die andere geestestoestand, de depressie, nabij is. Die toestand is synoniem aan dood bij leven. Leonard is eigenlijk al niet meer onder ons. Hij is dood bij leven. Eugenides legt ons dit niet uit, maar tóónt het, en op dit punt is Huwelijk bij vlagen van een ondraaglijke intensiteit. Je leest over een mens met om zijn hals een wurgkoord. De bandana om het hoofd blijkt de strop om de nek.


Maar het dwingendste verband tussen Huwelijk en het oeuvre van Foster Wallace uit zich toch in het levensgevoel van de drie personages in Eugenides' roman. In Slate Magazine schreef een recensent dat de drie hoofdfiguren zich voortdurend als personages in een roman voelen. Madeleine spiegelt zich tegen wil en dank aan de levens uit de romans van Austen en James, die ze fanatiek blijft lezen. Mitchell, de goeiige god- en waarheidzoeker, wil leven als het in een religie-crisis verkerende meisje Franny uit Salingers roman Franny and Zooey. Vooral verlangt Mitchell, de ongelovige gelovige, ernaar het Jezusgebed uit te spreken dat Franny als is het een mantra voor zich uit prevelt, uren-, dagenlang. Uiteindelijk lukt hem dit - en wordt hij in woord en daad Franny's zielsverwant.


En Leonard? Leonard gedraagt zich vaak alsof zijn leven moet beantwoorden aan die modieuze filosofische noties van Derrida, Barthes en hun tijdgenoten. Als Madeleine hem zegt dat ze van hem houdt, haalt hij het boek Fragments d'un discours amoureux tevoorschijn van Roland Barthes, waarin wordt betoogd dat degene die tegen een ander 'ik hou van je' zegt, daarmee alleen maar het herhaalde uitdrukken van die liefdesschreeuw bevestigt, zonder dat er nog betekenis aan gehecht kan worden.


Ik hou van je is altijd 'ik hou van je'. Met weer die rottige aanhalingstekens, de vignetten van het postmoderne overbewustzijn. Het zinnetje is, aldus de postmoderne taalfilosofie, opgebruikt en slaat dood door de vele echo's die eromheen cirkelen. Authenticiteit is een illusie, juist bij gebruik van dat zinnetje.


En wie is bij uitstek hét personage dat als geen ander het onheilspellende idee had een personage uit andermans roman te zijn? Lenore Beadsman, een soort Madeleine-avant-la-lettre, en de heldin uit The Broom of The System (1987) van... David Foster Wallace. En over die roman zei Foster Wallace destijds dat - postmoderne - schrijvers als Thomas Pynchon en Don DeLillo aan de wieg van zijn debuutroman stonden. Die twee schrijvers waren weer de leveranciers voor de tekstanalyse zoals die in de jaren tachtig in zwang was. En zo is ineens de cirkel rond. Eugenides toont verhuld dat ook zijn roman Huwelijk wel degelijk deel uitmaakt van dat web van teksten waarmee hij in de roman zelf een loopje neemt.


Vermomd als traditionele Bildungsroman kan Huwelijk wel degelijk worden geïnterpreteerd en, euhh, gedeconstrueerd met behulp van het arsenaal van die door Eugenides op de hak genomen postmoderne filosofen. Huwelijk is een veelkoppig monster: klassieke Bildungsroman en postmoderne legpuzzel ineen - al is de legpuzzel schrander verstopt, zodat de liefhebbers van a good read er niet per se mee worden lastig gevallen. Huwelijk is méér dan een boek met een klein sleutelroman-aspect; het is ook een ode aan leven en werk van zijn overleden vriend David Foster Wallace.


Meer over