Hulpverleensters hebben zaakjes voor elkaar

Massaal kiezen verpleegkundigen en ziekenverzorgsters voor het vrije ondernemerschap. 'Het overheidsbeleid van zorg-op-maat betekent in werkelijkheid krapte en verschraling.' Steeds meer hulpverleners ontworstelen zich aan de CAO....

Hoewel, risicovol? Als kleine zelfstandige komen de hulpverleners vaak weer terug in het ziekenhuis of bij de thuiszorg, die om personeel zitten te springen. Of de zorg daar per saldo goedkoper van wordt, is de vraag. De zelfstandigen brengen hun opdrachtgever weliswaar geen of lage overheadkosten in rekening, maar anderzijds zitten zij niet vast aan de beperkingen van een CAO. En als ze worden ingehuurd via een bemiddelingsbureau, moet er een fee worden betaald.

Voor de vrijgevestigde hulpverlener is het ondernemerschap wél lonend. Want de fiscus gunt de zelfstandige die kan aantonen dat hij of zij 1225 uur in een jaar heeft gewerkt, een fikse aftrek. Wie net begint, kan bovendien drie jaar lang aanspraak maken op een startersaftrek.

In de gezondheidszorg zijn eenmansbedrijfjes en maatschappen van medisch specialisten, vroedvrouwen en fysiotherapeuten al jarenlang doodgewoon. Maar dat ook verpleegkundigen en ziekenverzorgsters kiezen voor het vrije ondernemerschap is een nieuw fenomeen.

Hoeveel van deze hulpverleners inmiddels als kleine zelfstandige werkzaam zijn, weet niemand. 'Duizenden', veronderstelt Gerda Hillers, die als verpleegkundige en juriste veel startende ondernemers in de gezondheidszorg heeft geholpen bij het opstellen van contracten voor een maatschap of een vennootschap onder firma (vof).

Hillers heeft wel een verklaring. 'Het overheidsbeleid van zorg-op-maat is een mooi ideaal, maar in werkelijkheid betekent het krapte en verschraling. Steeds meer hulpverleensters willen zo niet meer werken. Zij stellen hun eigen normen aan kwaliteit en die liggen hoger.'

Voorzover valt na te gaan, bestaan er op dit moment twee organisaties waar vrijgevestigde verpleegkundigen, verzorgenden en kraamverzorgsters bij zijn aangesloten. ZorgZaken en SamSam. Daarnaast functioneren er enkele maatschappen van gespecialiseerde verpleegkundigen.

Hoeveel zorgverleensters staan ingeschreven bij uitzend- en bemiddelingsbureaus is niet te zeggen. Een groot deel van hen werkt een beperkt aantal uren en voldoet dus niet aan de definitie van zelfstandige die de fiscus hanteert. Oproep- en uitzendkrachten hebben voor een werkgever nadelen. Voor uitzendkrachten moet het hoge BTW-tarief worden betaald, voor beide typen flexwerker geldt dat zij in vaste dienst moeten worden genomen als zij langere tijd bij dezelfde baas werken. Beide groepen blijven hier grotendeels buiten beschouwing.

'Ik was net een wandelende wasautomaat', zegt verpleegkundige Loet Volkert over haar overstap naar het zelfstandigenbestaan. Samen met haar collega Femke Spiering uit het Drentse IJhorst richtte ze in 1993 De Zorgzaak op, een bemiddelingsbureau voor vrijgevestigden. 'Steeds meer hulpverleners gaan weg uit het reguliere circuit vanwege de hoge werkdruk.' Ook voor Marijke Haakmeester was onvrede de aanleiding om het ziekenhuis vaarwel te zeggen. Sinds een halfjaar biedt ze via De Zorgzaak intensieve thuiszorg aan particuliere patiënten. 'In het ziekenhuis had ik op de kortverblijf-afdeling de zorg voor veertig patiënten. Na zestien uur was je óp. Nu werk ik 35 uur per week.'

'Het oprichten van de vereniging ZorgZaken was nodig om de kwaliteit van de hulp te kunnen garanderen', vertelt Femke Spiering. Sinds de invoering van de wet BIG (beroepsuitoefening individuele gezondheidszorg) moeten alle hulpverleners aan kwaliteitseisen voldoen om voor registratie in aanmerking te komen. De vereniging werkt aan een kwaliteitshandboek en alleen leden van ZorgZaken worden bemiddeld door het bureau.

'Als ik nú in een ziekenhuis werk, kom ik puur voor de patiënt en voor mijn vak. Dat is het leuke. Geen gezeur over personeelsproblemen, geen frustraties met werkoverleg.' Anesthesiemedewerker Frank Riemens uit het Zeeuwse 's-Gravenpolder richtte in 1996 met een collega de maatschap Pulse op. Vorig jaar kwam er een derde maat bij. Sinds enkele maanden exploiteert de maatschap ook een bemiddelingsbureau voor anesthesie- en OK-personeel (OK=operatiekamer).

DE LEDEN van Pulse werken in heel Nederland. 'Er is sprake van een extreme groei', zegt Riemens. Hij weet ook waarom. 'Er zijn te weinig anesthesisten opgeleid en sinds de invoering van de 36-urige werkweek in 1997 hebben veel mensen tijd over. Ik maak het mee dat wij in het ene ziekenhuis de plaats innemen van personeel dat als uitzendkracht in een ander ziekenhuis werkzaam is. Te gek voor woorden. De ziekenhuizen moeten kiezen: of de OK sluiten of iemand inhuren.'

Riemens en zijn maten kosten het ziekenhuis nu meer dan wanneer ze in loondienst zouden zijn, zegt hij. 'Maar we zijn dan ook flexibel inzetbaar.' Ook het personeel dat via het uitzendbureau van Pulse wordt uitgezonden, verdient meer. 'We hanteren eigen salarisschalen. Die zijn hoger dan de CAO.'

'Begin jaren negentig was er in ons ziekenhuis een tekort aan personeel, maar de CAO verbood ons om op één dag aan twee operaties mee te werken.' Zo verklaart Peter van den Barselaar, perfusionist in het Antonius Ziekenhuis te Nieuwegein, de oprichting van de maatschap Dutch Perfusion Centre. Perfusionisten zijn technici die de bloedsomloop van een patiënt gaande houden tijdens een grote hart- of vaatoperatie.

'Een hartoperatie duurt gemiddeld 4,5 uur. Maar vanwege de achturige werkdag mochten wij niet meewerken aan een tweede operatie op diezelfde dag', vertelt Van den Barselaar. 'Wij dachten toen dat wij de oplossing van de problemen beter in eigen hand konden nemen. Het ziekenhuis vond dat ook.' Eind 1992 werd de maatschap van perfusionisten opgericht. Toen waren er zes maten, inmiddels zijn het er acht.

De maatschap onderhandelt met het ziekenhuis over tarief en aantallen operaties. De zekerheid van een vast inkomen is er niet meer. 'Je geeft zekerheden op, maar je krijgt vrijheden terug', zegt Van den Barselaar. 'Voor het ziekenhuis zijn wij niet duurder, maar ikzelf hou wel meer geld over.'

'Wij werken nu harder; we gaan heel efficiënt met onze tijd om,' stelt zijn collega Frans Waanders vast. 'We ondersteunen nu allerlei afdelingen in het ziekenhuis, iets wat we vroeger niet deden.'.

Het Antonius is de grootste opdrachtgever van de maatschap, maar niet de enige. De Utrechtse perfusionisten werken in meer ziekenhuizen. Zo hielpen ze het ziekenhuis in Gent, België, bij het opzetten van een hartcentrum. 'Het is belangrijk dat je met meerdere partijen een contract hebt; daar kijkt de fiscus naar', legt Laura Bruinsma-Berkeveld uit.

Eind vorig jaar werd bekend dat er vanaf 1 januari een maatschap van IC-verpleegkundigen (IC=intensive care) aan het werk zou gaan in het ziekenhuis in Velp, waar de IC wegens personeelsgebrek gesloten was. De maatschap kwam er niet, omdat de intensive care wordt omgezet in een afdeling voor medium care. 'Daar werken nu uitzendkrachten van ons', zegt Anthon Mak, eigenaar van Plan Co in Schoonhoven, de initiatiefnemer van de maatschap. Zijn bureau is betrokken bij plannen voor maar liefst dertien maatschappen, meldt hij.

'Nog net niet burnt-out' begon Mak vier jaar geleden met Plan Co - een bureau voor roosterplanning, management-training, scholing van ondernemingsraden en het uitzenden van personeel in de gezondheidszorg. Enkele maanden geleden sloot hij met de vakbond Nu '91 een aparte CAO af voor tweehonderd hulpverleners, met hogere lonen dan de officiële CAO toestaat. De CAO geldt uitsluitend leden van Nu'91. Plan Co betaalt het lidmaatschap.

HET ZIJN niet uitsluitend gefrustreerde hulpverleners die het vrije ondernemerschap omhelzen. In Drenthe waren het de werkgevers in de thuiszorg die de coöperatie SamSam oprichtten, waarbij vrijgevestigde verplegenden en verzorgenden zich kunnen aansluiten. Ze speelden daarmee in op de onvrede over de loodzware werkdruk en de matige salariëring, en op het verlangen om eigen baas te zijn. Mede tot heil en zegen van de werkgevers zelf. (Zie kader.) Zomer vorig jaar haalde Ria Hessels uit Steggerda, Friesland, haar diploma kraamverzorgster. Ze meldde zich bij het particuliere bureau Thuiszorg Perfect. 'Ze konden me een contract tussen de 40 en 60 procent bieden', vertelt ze. 'Dan kun je geen kraam afmaken, want die duurt tachtig uur. Dat is balen voor de familie en voor jezelf.' Thuiszorg Perfect stelde haar voor om zich zelfstandig te vestigen, lid te worden van SamSam en zich in te schrijven bij het bemiddelingsbureau ZBN.

Hessels is inmiddels 'enorm ingenomen' met haar keus voor het ondernemerschap. 'Voor je eigen bedrijfje ben je meer gemotiveerd. En je kunt zelf bepalen hoe je je werk het best kunt inrichten.' Het feit dat ze geen kostwinner is, maakte de stap wel gemakkelijker. 'Maar er is werk plenty. Mijn man en ik zouden de rollen kunnen omdraaien.'

Anjo van Dieren-Verhoek uit Genemuiden biedt drie tot vier nachten per week terminale zorg bij mensen thuis. In de helft van de gevallen op kosten van de reguliere thuiszorg. 'Ik heb in een ziekenhuis gewerkt, maar de kwaliteit kwam daar in de verdrukking. In dit werk kan ik mijn hart leggen.'

Hoewel nog slechts tachtig kleine zelfstandigen bij de coöperatie zijn aangesloten, lijkt het concept veelbelovend. SamSam heeft door zijn contacten met de beheerders van een aantal ouderencomplexen, thuisorganisaties en verzekeraars volop werk voor kleine zelfstandigen in de zorg, zegt oprichter Cees de Vos. 'Een zelfstandige hulpverleenster is voor opdrachtgevers en financiers goedkoper dan hulp via de reguliere thuiszorg, óók als je de bemiddelingsfee aan ZBN van 8,50 gulden per uur meetelt.'

De divisie gezondheidszorg van Randstad Uitzendbureau is nauw betrokken bij de ontwikkeling van SamSam. Districtsmanager Murk Westerterp ziet mogelijkheden om het concept via de regionale Randstad-kantoren in heel Nederland in te voeren. Als dat gebeurt, wil Randstad de bemiddelingstaak van ZBN overnemen en meedelen in de 8,50 gulden die ZBN thans incasseert.

'In Brabant zitten méér gediplomeerde zorgverleensters achter de kassa bij Albert Heijn dan er in de gezondheidszorg werken', weet Westerterp uit eigen onderzoek. 'Wij willen mensen terughalen die de zorgsector via de achterdeur hebben verlaten.'

Meer over