4 vragen

Houdt Nederland de omikronvariant buiten met het vliegverbod?

In reactie op de omikronvariant, die naar de huidige inzichten de besmettelijkste variant ooit lijkt, stelde Nederland een vliegverbod in voor vluchten uit zuidelijk Afrika. Waarom landen er dan nog altijd vliegtuigen uit deze landen? En houdt Nederland de variant hiermee buiten de deur?

Niels Waarlo
Passagiers komen Nederland binnen via Schiphol. Ook vluchten uit Zuid-Afrika landen, ondanks het vliegverbod, nog steeds, en testen gebeurt op basis van vrijwilligheid. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant
Passagiers komen Nederland binnen via Schiphol. Ook vluchten uit Zuid-Afrika landen, ondanks het vliegverbod, nog steeds, en testen gebeurt op basis van vrijwilligheid.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Nederland heeft een vliegverbod ingesteld voor vluchten uit acht Afrikaanse landen. Toch landen er nog altijd vluchten uit onder meer Zuid-Afrika op Schiphol. Hoe zit dat?

De term ‘vliegverbod’ mag dan anders suggereren, het vliegverkeer met zuidelijk Afrika is niet stilgelegd. Nederlanders en reizigers uit Schengenlanden op doorreis naar hun woonland mogen nog naar Nederland vliegen. ‘EU-burgers hebben het recht om naar huis terug te keren’, licht een woordvoerder van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat toe.

Wel gelden de desbetreffende Afrikaanse landen als ‘uitzonderlijk hoogrisicogebied’. ‘We zeggen: ga daar alleen heen als het strikt noodzakelijk is. Ga er dus niet op vakantie’, aldus de woordvoerder.

Het is aan luchtvaartmaatschappijen om te bepalen of ze blijven vliegen. KLM heeft geen vluchten geschrapt, zegt een woordvoerder. Reizigers die al een ticket bij KLM hebben, kunnen omboeken. Het is volgens hem te vroeg om te bepalen welk effect het vliegverbod heeft op het aantal reizigers.

Wat als die terugkerende Nederlanders de omikronvariant bij zich hebben?

Iedereen die vanuit zuidelijk Afrika naar Nederland vliegt, gevaccineerd of niet, moet sinds dit weekeinde zowel een negatieve PCR-test als negatieve antigeentest tonen. Hiernaast krijgen de reizigers op de luchthaven nog een sneltest aangeboden. Deze is niet verplicht. Tot slot moet iedere passagier bij terugkomst in quarantaine.

Ook met een dubbele test is niet uitgesloten dat een enkele besmetting onder de radar blijft, benadrukt Mirjam Kretzschmar, hoogleraar epidemiologie aan het UMC Utrecht. ‘Maar verreweg de meeste zul je er wel uit pikken.’

Kan Nederland met deze maatregelen de omikronvariant buiten de deur houden?

Daar gaat eigenlijk niemand meer van uit. Mocht de variant nog niet in Nederland rondgaan, dan komt hij wel via een andere route binnen, aangezien hij al over de hele wereld te vinden is. Het doel is nu om de opmars van de variant te vertragen, zegt de woordvoerder van het ministerie van Volksgezondheid.

Het vliegverbod kan helpen als de omikronvariant nog niet of nauwelijks in Nederland aanwezig is, zegt Kretzschmar. ‘Dat geeft je misschien twee, drie weken extra de tijd om een beetje meer informatie over deze variant te verzamelen en je voor te bereiden.’

Maar hoeveel vertraging het vliegverbod daadwerkelijk oplevert, is niet te voorspellen, zegt ze. Zeker de beginfase van virusverspreiding kan uiterst grillig verlopen. Als een handjevol Nederlanders de omikronvariant al onder de leden heeft, maakt het een groot verschil of deze mensen nauwelijks contacten hebben, of dat er net eentje een superspreader blijkt te zijn. ‘Wat dat betreft is het een meevaller dat de variant zich verspreidt nu er weer coronabeperkingen zijn ingesteld.’

Op een vlucht uit Zuid-Afrika, opgestegen toen een negatieve test nog niet verplicht was voor iedereen, bleken na landing 61 besmette mensen te zitten. Moet Nederland voor vluchten uit álle landen een negatief testbewijs vragen?

Het ministerie van Volksgezondheid kijkt hier momenteel naar, aldus de woordvoerder. ‘Dit is ook iets waar je in Europees verband over op wil trekken. Anders krijg je een ratjetoe aan maatregelen in verschillende landen.’

Het invoeren van een coronatest voor elke vlucht zou zeker besmettingen schelen, zegt internist Marco Goeijenbier (Erasmus MC), die zich tijdens zijn promotieonderzoek boog over virusbesmettingen tijdens het reizen. Al zul je er de pandemie ook weer geen heen halt mee toeroepen.

Het afgelopen jaar zaten minstens 11.488 met corona besmette passagiers op vluchten naar Nederland, volgens GGD Kennemerland. De kans om in het vliegtuig zelf besmet te raken, lijkt klein. Wie binnen drie rijen van een besmette passagier zit, heeft tussen de 1 op de 1.800 en 1 op 120 om zelf besmet te maken, schatten het Nederlands Lucht- en Ruimtevaartcentrum en het RIVM op basis van experimenten met poppen. Waarschijnlijk is die kans in de praktijk wel groter, zegt Goeijenbier, omdat vliegtuigpassagiers niet de hele reis stilzitten.

Op één vlak kan het standaard testen van vliegtuigpassagiers hoe dan ook een groot verschil maken, zegt hij. De verspreiding van nare varianten over de wereld afremmen, nog vóór ze zijn ontdekt.

Meer over