Column

Hou op met 'verbinden'

Hoe een doodgewoon werkwoord ook al ging polariseren.

Opregte Haarlemsche Courant 1687: voor het eerst 'verbinden' in de krant. Beeld
Opregte Haarlemsche Courant 1687: voor het eerst 'verbinden' in de krant.Beeld

Taco Dibbits vertelde maandag in Nieuwsuur over zijn missie als nieuwe directeur van het Rijksmuseum en gebruikte in de eerste 69 seconden vijf keer het werkwoord 'verbinden'. Dat is één keer per 14 seconden. Taco Dibbits, eminent kunsthistoricus en man van de inhoud, ging mensen onderling verbinden, met kunst verbinden, met geschiedenis verbinden en de kunst kon dan weer emoties verbinden. Ja, concludeerde Dibbits, het werd nu echt belangrijk dat het Rijksmuseum verbindt!

Het is om gek van te worden. Dit verbinden bestaat al wat jaren, maar loopt nu de spuigaten uit. Vroeger had je tenminste nog duidelijke zaken die mensen bonden, zoals afkomst, geloofsovertuiging, politieke voorkeur of de Top-40. Na het ontzuilen, democratiseren en Spotify kwam het vérbinden, niet zelden door personen die zich ook 'verbinder' noemen, sinds ze op cursus 'Verbinden' zijn geweest ('Een boeiende en inspirerende training om krachten te bundelen en samen beleidsdoelen te realiseren'). De interimmanagers waren na de crisis en bijbehorende reorganisaties nog niet vertrokken of de consultants arriveerden om de brokstukken te 'verbinden'. Daarmee begon het recente gehannes pas goed.

Rampjaar

Ik liet het even opzoeken in ons digitale archief, en als de trend van de eerste maanden doorzet, dan wordt 2016 het jaar waarin de woorden 'verbinding' en 'verbinden' het vaakst zullen opduiken sinds 1995, het eerste volledige jaar dat de Volkskrant digitaal werd bewaard. In alle mogelijke betekenissen, maar toch. Om dit rampjaar luister bij te zetten, vroeg ik deskundigen om enige historische duiding.

Wat is volgens het Instituut voor Nederlandse Lexicologie in Leiden bijvoorbeeld de oudste bronvermelding van het woord 'verbinden'? Antwoord: het Glossarium Bernense uit 1240, in de betekenis van 'vastbinden'. Dat beloofde kortom al weinig goeds.

Dan naar het Meertens Instituut voor onderzoek en documentatie, waar ik taalkundige Marc van Oostendorp vraag op te zoeken hoe 'verbinden' evolueerde van doodgewoon werkwoord tot de huidige vaagpraat met de diepgang van een powerpointpunt. Dit blijkt praktisch onmogelijk, aangezien niet de woorden maar hun betekenis stilletjes veranderde, en toen verdampte.

Nederlandsch dagblad, 1941: fascisten hielden ook van verbinden. Beeld
Nederlandsch dagblad, 1941: fascisten hielden ook van verbinden.Beeld

Verborgen semantisch drama

We hebben hier kortom een verborgen semantisch drama te pakken. Misschien biedt dit ook een verklaring voor de woede die Sylvana Simons en de nieuwe politieke beweging voor verbinding Denk losmaken. Komt dat niet gewoon door de ondraaglijke leegte van dat vreselijke woord? ('Denk verbindt en in de afgelopen maand kwamen er meer dan 1.000 leden bij').

Ik drink koffie op de kamer van Van Oostendorp terwijl hij goedgeluimd historische voorbeelden opvist uit Delpher, het enorme wetenschappelijke archief, met eeuwen aan gedigitaliseerde kranten, boeken en tijdschriften (een aanrader, iedereen kan erin: zie Delpher.nl).

Eerste vindplaats van 'verbinden' in de huidige betekenis in een krant: de Oprechte Haarlemsche Courant uit 1687. Meteen een onderdanig artikel over 'ons verbinden' aan Engeland. Daarna verbinden we ons nog een eeuw of drie aan een reeks machthebbers, hier of daar. Gaat Van Oostendorp fast forward en niet zonder enig leedvermaak naar de Tweede Wereldoorlog. Ja, fascisten hielden eveneens van verbinden, ook niet echt een pre. Uit Het Nederlandsch Dagblad, Orgaan van het Nationaal Front in 1941: 'Wat óók blijft, zijn de historische en economische banden, die ons verbinden met vrijwel alle landen der aarde...'

Marc van Oostendorp, taalkundige bij het Meertens Instituut. Beeld
Marc van Oostendorp, taalkundige bij het Meertens Instituut.Beeld

'Het werkwoord 'verbinden' had toen tenminste nog een onderwerp en een lijdend voorwerp', zegt Van Oostendorp. Vroeger werd je verbonden door koninkrijken of historische en economische banden. Maar nu is 'verbinden' zo abstract geworden, dat we vaak niet meer de moeite nemen uit te drukken wát we precies verbinden. 'Denk verbindt.' Punt uit.

Ik zoek nog op wat 'verbinden' de afgelopen weken losmaakte op Twitter. Een veelzeggend citaat komt van GeenStijl-redacteur Bart Nijman: '... partijen als Denk willen niet verbinden, ze willen je dwingen een kant te kiezen.'

Zou het kunnen, vraag ik Van Oostendorp, dat al dat verbinden de laatste jaren zo is doorgeschoten dat het daardoor een compleet tegenovergestelde, polariserende betekenis dreigt te krijgen? Complimentje van de taalkundige, vindt hij een 'heel leuke' observatie: 'Want als iemand steeds zegt dat hij wil verbinden, dan benadrukt hij ook: Jij wil dat niet.'

Vergelijkbare woorden die van betekenis veranderden? Van Oostendorp hoeft nauwelijks na te denken: 'Gutmensch. En theedrinken.'

Reageren? m.oostveen@volkskrant.nl

Meer over