Reportage

Hoogveenherstel of natuurverwoesting? Help, de Peel verzuipt

Bomenkap voor herstel van het hoogveen in de Deurnsche Peel. Beeld Marcel van den Bergh / VK
Bomenkap voor herstel van het hoogveen in de Deurnsche Peel.Beeld Marcel van den Bergh / VK

De Deurnsche Peel wordt steeds droger en lijdt onder stikstofdepositie. Een project is opgestart om het unieke natuurgebied, een van de laatste hoogveenlandschappen in Nederland, natter te krijgen. Maar de werkzaamheden om het waterpeil te verhogen, vallen niet bij iedereen in goede aarde. ‘Ga niet als mens tuinieren in de natuur.’

Peter de Graaf

‘Het is een ware kaalslag in de Deurnsche Peel’, verzucht Annie van Galen (70), gepensioneerd docent natuurkunde in Helenaveen. ‘Onder het mom van natuurherstel zijn ze prachtige bestaande natuur aan het vernielen. Ze willen alles terugbrengen naar het kale, boomloze gebied van vóór de turfwinning. Maar Helenaveen en Griendtsveen zijn juist dorpen die zijn ontstaan en gebouwd door en voor turfgravers. Willen ze die cultuurhistorie soms ook uitvlakken?’

Ze is verdrietig en ‘heel boos’ op Staatsbosbeheer en Waterschap Aa en Maas, die samen met de provincie Noord-Brabant en de gemeente Deurne werken aan herstel van het ‘unieke hoogveenlandschap’. Want de Deurnsche Peel, een van de laatste restanten hoogveen in Nederland, wordt steeds droger en lijdt ook onder stikstofdepositie, vooral vanuit omliggende veehouderijen. Doel van het project: het natuurgebied moet natter.

Wie vanaf de Helenavaart bij Griendtsveen het Peelgebied in loopt, kan de kaalslag niet ontgaan. Kilometers lange kaden van zand zijn door grote graafmachines aangelegd om het waterpeil te verhogen. Verderop liggen honderden gesneuvelde berkenbomen in een afgravingsplas. Sloten zijn gedempt om het regenwater langer te kunnen vasthouden.

Actiegroepen

Van Galen is actievoerder bij ‘Help de Peel verzuipt’ – de naam van de actiegroep is een knipoog naar de Brabantse streekroman Help! de dokter verzuipt... van de Deurnese schrijver Toon Kortooms. Een andere actiegroep opereert onder de ludieke naam ‘Het bos de klos’. De bewoners ageren niet alleen tegen de ‘natuurverwoesting’, maar vrezen ook muggenoverlast en waterschade aan hun huizen. Het verzet vanuit de dorpen was echter vergeefs. De Raad van State wees eerder dit jaar alle bezwaren (behalve één over een naburige vuilnisbelt) af.

‘Na de turfwinning is er een prachtig groen natuurgebied ontstaan met veel bomen’, zegt Van Galen. ‘Dat zijn ze nu met al die werkzaamheden flink aan het verknoeien. Het duurt zeker tien jaar voor het weer wat is. Ik vind dat je de natuur zijn gang moet laten gaan. Ga niet als mens tuinieren in de natuur. Waarom moet alles worden zoals vroeger, vóór de turfstekers?’

Andere bewoners schamperen zelfs dat Staatsbosbeheer terug wil naar de ijstijd. ‘Het is megarigoureus wat daar wordt weggehaald’, meent Paul Bax, interim-voorzitter van de dorpsraad van Helenaveen. ‘En dat allemaal voor het veenmos, een plantje dat twee millimeter per jaar groeit.’

In het Peelgebied is eeuwenlang op bescheiden schaal door lokale boeren turf gewonnen als brandstof voor eigen gebruik. De grootschalige vervening begon in 1853 door Jan van de Griendt, wiens vrouw Helena Panis heette – vandaar de dorpsnamen. Tot eind jaren zeventig van de vorige eeuw ging de turfwinning door, op het laatst vooral als dekaarde voor de champignonteelt en potgrond voor planten.

Ravage

‘Het ziet er inderdaad niet leuk uit’, zegt Wim van Opbergen (66) van Werkgroep ‘Behoud de Peel’, terwijl hij de ravage op en rond de zandkades bekijkt. Vanaf eind jaren zeventig strijdt de Deurnenaar al voor herstel van het hoogveen en tegen de stikstof. Zijn werkgroep is een van de partijen die het vermaarde stikstofbesluit door de Raad van State in 2019 heeft afdwongen.

Veertig jaar geleden stond Van Opbergen samen met andere vrijwilligers al met de hand sloten af te dammen om het gebied natter te krijgen. Of ze trokken berkenboompjes uit de grond om het veenmos meer kans te geven. Hij is weliswaar in het algemeen voorstander van het lopende natuurherstel door Staatsbosbeheer en het waterschap. ‘Maar het had van mij ook wat minder rigoureus gemogen’, aldus Van Opbergen. ‘Het is bij Staatsbosbeheer nu wel echt van dik hout zaagt men planken.’

Zoveel bomen in één keer kappen, is volgens hem niet nodig – als het gebied natter wordt, gaan ze vanzelf wel dood. Hij vreest ook dat de kilometerslange zandkades uiteindelijk toegangswegen worden, waardoor de rust wordt verstoord. Ook heeft hij twijfels over het nut van al die bomen in het water. Ze zijn bedoeld om de golfslag te breken (waardoor veenmos makkelijker kan groeien), maar tasten ook andere waardevolle planten aan.

In de Deurnsche Peel werken Staatsbosbeheer en Waterschap Aa en Maas samen met de provincie Noord-Brabant en de gemeente Deurne aan herstel van het ‘unieke hoogveenlandschap’.  Beeld Marcel van den Bergh / VK
In de Deurnsche Peel werken Staatsbosbeheer en Waterschap Aa en Maas samen met de provincie Noord-Brabant en de gemeente Deurne aan herstel van het ‘unieke hoogveenlandschap’.Beeld Marcel van den Bergh / VK

Scepsis bewoners

Eerder voerde Staatsbosbeheer al werkzaamheden uit in de Groote Peel en Mariapeel om ‘het hoogveen weer vitaal te maken’. Bij de Deurnsche Peel komt 180 hectare nieuwe natuur om de verdroging tegen te gaan. Van Opbergen vindt dat veel te weinig. ‘Een veel bredere zone rondom de Peel, waar nu vooral agrarische bedrijven liggen, moet natter worden gemaakt om te voorkomen dat het water ’s zomers te ver wegzakt’, zegt hij. ‘Dat biedt ook meer bescherming tegen natuurbranden, zoals die heftige veenbrand die hier vorig jaar zomer woedde.’

De scepsis van de bewoners tegen het herstelproject à 22 miljoen euro (exclusief grondverwerving) wakkerde vorige maand extra aan toen bleek dat het waterschap ‘per ongeluk’ twee historische turfkanalen heeft gedempt. Tevens zijn enkele zandkades op de verkeerde plek aangelegd, waarvoor ook oude bomen zijn gekapt. Een inwoner uit Deurne deed zelfs aangifte bij de politie van ‘deze verwoesting van beschermd erfgoed en beschermde natuur’. Maar die adviseerde hem de melding in eerste instantie neer te leggen bij de vergunningverlener: provincie of gemeente.

Waterschap Aa en Maas heeft inmiddels zijn excuses aangeboden. ‘We zoeken nog uit wat er fout is gegaan’, zegt bestuurder Ernest de Groot. ‘Het lijkt erop dat het technische team van ambtenaren enkele verkeerde keuzen in het werkproces heeft gemaakt. Het is onze intentie om alles te herstellen.’

Natuursubsidie

Hij wil graag reageren op de kritiek op de kaalslag. ‘Het is grootschalig onderhoud, na veertig jaar verdroging. Dat ziet er nu even wreed uit’, aldus De Groot. Maar het is hard nodig, anders dreigen ook de laatste stukjes veenmos in Nederland te verdwijnen. Hij wijst op de massaal oprukkende pijpenstrootjes en adelaarsvarens in het gebied. ‘Wat de bewoners bos noemen, is eigenlijk berkenopslag, ook een gevolg van de verdroging’, zegt de waterschapsbestuurder. ‘Zij vinden bos en pijpenstrootjes misschien mooi, maar hoogveen is zeldzaam. Als het veenmos wordt gered, krijg je een heel andere, unieke natuur.’

Daar heeft Annie van Galen in Helenaveen geen boodschap aan. Volgens haar wordt het project vooral ingegeven door Europese natuursubsidies. ‘Het draait altijd om geld’, beweert ze. ‘Als die subsidies niet tijdig worden uitgegeven, vloeien ze terug naar Brussel. Dat willen ze natuurlijk voorkomen.’

Van Galen heeft de strijd om de Deurnsche Peel opgegeven. ‘Dit geweld is helaas niet meer te stoppen’, verzucht ze. ‘Maar in andere gebieden wordt onder het mom van natuurherstel ook oude natuur afgebroken. Laten we een keer ophouden met dat bomen kappen.’

Ook elders in Nederland klinkt protest tegen natuurprojecten waarbij bomen worden gekapt om ‘oude’ natuur te herstellen of ter bevordering van de biodiversiteit. Zo zijn in de duinen van Schoorl, tot verdriet van veel bewoners en bezoekers, uitheemse dennen neergehaald voor herstel van de ‘oorspronkelijke, dynamische duinnatuur’. Bij Ermelo is 4,5 hectare bos tegen de vlakte gegaan en nog eens 4 hectare flink uitgedund om te voorkomen dat uitheemse boomsoorten de macht overnemen. Volgens onderzoekers van de Wageningen University & Research (WUR) nam de hoeveelheid bos in Nederland tussen 2013 en 2017 met 5.400 hectare af. Het grootste deel daarvan (38 procent) werd gekapt om ruimte te maken voor andere natuur, zoals heide en stuifzand. Nederland heeft 365 duizend hectare bos, 8 procent van het landoppervlak. Daarmee staan we in de top van de lijst van minst beboste landen van Europa. Bomen zijn een belangrijke bron van CO2-opslag.

Meer over