Hollanders uit Troje

De Kattendijke-kroniek is een uniek geïllustreerd manuscript uit circa 1491. Het schetst de geschiedenis van Nederland vanaf de Oudheid en is nu voor het eerst in druk uitgegeven....

Door Ben van Raaij

Oude manuscripten zijn kwetsbaar. Ze raken zoek, worden gestolen of versneden, verbranden of vallen ten prooi aan vraatzuchtig ongedierte. Maar af en toe beleven boekhistorici toch een ware sensatie. Zoals de recente herontdekking van de Johan Huyssen van Kattendijke-kroniek.

Vier eeuwen lang lag dit unieke laat-15de eeuwse handschrift vrijwel onopgemerkt in de bibliotheek van het adellijk geslacht Huyssen van Kattendijke. Tot de familie het begin jaren negentig maar eens onder de aandacht van wetenschappers bracht. En nu wordt maandag in Haarlem een fraaie teksteditie gepresenteerd, opgenomen in de Kleine Serie van de deftige Rijks Geschiedkundige Publicatiën.

'Het was iets ongelooflijks. Dit handschrift was ons volslagen onbekend. Zoiets overkomt je maar eens in je leven', zegt dr. Karin Tilmans, historica aan de Universiteit van Amsterdam. Zij werd in 1991 door de familie op de Kattendijkekroniek geattendeerd, publiceerde erover en werd de coördinator van het RGP-uitgeefproject, dat ruim zes jaar in beslag heeft genomen.

Het was het waard, want de Kattendijke-kroniek - voluit: 'Die historie of die chronicke van Hollant, van Zeelant ende Vrieslant ende van den Stichte van Uutrecht ende veel landen diemen hier na nomen sal' - is echt uniek, aldus Tilmans.

'Dit is de enige kroniek die zo'n uitvoerige combinatie biedt van de geschiedenis van Troje, de wereld en Holland en Zeeland. Zij is ook uniek qua vorm: het is voor zover bekend de enige kroniek uit de 15de eeuwse Nederlanden waarin tekst en beeld zó verweven zijn.'

Het 562 pagina's dikke, vrijwel gave handschrift is verluchtigd met meer dan tweehonderd heraldische wapens en handgeschilderde miniaturen. Het bevat daarnaast nog circa honderd ingeplakte en ingekleurde houtsnedes van stadsgezichten en oorlogsscènes (vaak collages) en pentekeningen.

Curieus

Dit maakt de kroniek tot een curieuze mengvorm van laatmiddeleeuws handschrift en modern gedrukt boek. 'Dit is het enige exemplaar in de boekgeschiedenis dat de historische overgang van script to print tussen 1450 en 1510 als het ware in één band belichaamt. Dat maak het wetenschappelijk zo waardevol', legt Tilmans uit.

De precieze datering van de Kattendijke-kroniek is lastig. Volgens Tilmans moet zij rond 1491 zijn ontstaan. Dat blijkt uit tekstverwijzingen (het werk loopt tot 1480) en uit het watermerk van het papier, dat uit dat jaar 1491 dateert.

Codicologisch onderzoek wees uit dat er sprake is van één enkele auteur, want de tekst is vrijwel geheel in één goed leesbare hand geschreven. Deze anonymus moet ook de totale opmaak van het boek hebben bedacht. De illustraties zijn min of meer tegelijkertijd door een boekschilder gemaakt, waarmee de auteur in goede harmonie moet hebben samengewerkt.

Ook inhoudelijk is de in het Middelnederlands, de volkstaal, geschreven kroniek bijzonder, vanwege de wijze waarop de geschiedenis van Holland, Zeeland en Utrecht met de wereldgeschiedenis in het algemeen en met de lotgevallen van het oude Troje in het bijzonder wordt verbonden.

Troje wordt neergezet als de ultieme oorsprong van de Hollandse stam. 'So willen wij eerst beginnen vanden oerspronc ende beghinsel waer dat Hollant eer uut ghesproten is', zegt de kroniek. En dus draagt Francion, zoon van de Trojaanse held Hector en koning van Sicambrië, op de houtsnedes de Hollandse leeuw in zijn banier, en wapperen er Hollandse vaandels van de torenspitsen van Troje.

Dat past in de tijd van ontstaan, zegt Tilmans. Elke natie fantaseerde toen over zijn heldhaftige herkomst. Eind 15de eeuw waren talloze geleerden, zoals de Haarlemse karmeliet Johannes à Leydis, druk doende de geschiedenis van Holland en zijn bewoners op te tekenen. En Troje, immers ook de bakermat van het antieke Rome, was een eerbiedwaardig begin.

In de kroniek wordt de Hollandse afkomst overigens ook gekoppeld aan helden als Alexander de Grote en Karel de Grote en aan de Franse en Engelse vorstenhuizen. 'De hele wereldgeschiedenis leidde naar Holland. Het is een bijna naïef mengsel van feiten en fictie, maar dat maakte de kroniek voor tijdgenoten niet minder waar.'

De auteur samplet zijn verhaal als een soort ridderepos op basis van braaf overgeschreven teksten uit oudere kronieken, waaronder het in 1478 gedrukte zogenoemde Goudse Kroniekje. De meeste aandacht gaat uit naar de Hollandse graven en de Utrechtse bisschoppen van de 14de en 15de eeuw, de periode ook van de roemruchte Hoekse en Kabeljauwse twisten.

'Je ziet in kronieken als deze het zoeken naar een Hollandse identiteit. Tien jaar later zal men de Bataven als stamvaders ontdekken', zegt Tilmans. 'Mede hierom zijn de kronieken herontdekt als bron voor de mentaliteitsgeschiedenis.'

Maar waar eerdere chroniqueurs in het Latijn schreven voor een geleerd en geestelijk publiek, lijkt de Kattendijke-kroniek, met toegankelijk proza in de volkstaal waarin burgers een ridderrol hebben, te mikken op een breder publiek van ontwikkelde leken en burgers.

Geschenk

Voor wie het handschrift is vervaardigd is echter onduidelijk. Het zou een geschenk kunnen zijn geweest voor een edelvrouw in Haarlem. Mogelijk moest het gedrukt worden: daarop wijzen correcties en zetinstructies in de kantlijn.

Maar het boek werd nooit gedrukt en verspreid. Integendeel, het raakte vrij snel in vergetelheid. In 1614 werd het evenwel verworven door de geleerde aristocraat Johan Huyssen van Kattendijke (1566-1634), een hoge Zeeuwse ambtenaar die door de Engelse koning Jacobus I in de adelstand was verheven. Hij tekende zijn eigen familiestamboom in 'het bouck', zette het in de kast en bepaalde dat het ten eeuwigen dage op de oudste mannelijke erfgenaam moest overgaan. Tilmans: 'Daar heeft de familie zich altijd aan gehouden.'

Eén raadsel blijft: wie was de anonieme auteur? 'Het moet een ontwikkelde burger zijn geweest', zegt Tilmans, 'iemand uit een stedelijk milieu, zeer waarschijnlijk uit Haarlem, die verstand van geschiedkunde en boeken maken had. En die genoeg geld had om een boekschilder te betalen.'

Nader onderzoek zal het uitwijzen, verwacht Tilmans. Maar heeft ze een vermoeden? 'Ik mag er nog niks over zeggen, maar we denken aan iemand met een vlotte pen uit de kring van Johannes à Leydis.'

Hoe dan ook, maandag wordt de tekstuitgave aangeboden aan mr. H. Baron Huyssen van Kattendijke, hoofd van de familie. Op een passende locatie: de Gravenzaal van het Haarlemse stadhuis, waar de geschilderde portretten van de graven van Holland ongetwijfeld goedkeurend zullen toekijken.

De kroniek zelf gaat weer terug naar de familiebibliotheek. Maar zij is in elk geval niet langer onopgemerkt. De buitenwereld kan het boek aanschaffen. Of digitaal inzien, want handschrift (in facsimile) én teksteditie staan binnenkort op internet. Zo krijgt de kroniek alsnog haar gehoopte publiek.

Meer over