HOGE HEREN, ECHTE ARBEIDERS

Dankzij Mitsubishi is de autofabriek van NedCar in Born omgebouwd tot een van de modernste ter wereld. Maar ondanks die futuristische techniek blijft de sfeer op de werkvloer onvervalst arbeideristisch....

EEN gewone produktielijn voor een autofabriek kan één type tegelijk vervaardigen. Aan het begin van de produktielijn wordt de bodem van de auto in elkaar gezet op een installatie die alleen geschikt is voor dat ene type. Gedurende het grootste gedeelte van het produktieproces blijft de auto op de installatie staan totdat hij is afgebouwd.

Maar bij NedCar in Born worden sinds enige maanden op één lijn twee verschillende auto's gemaakt voor twee verschillende merken. En als het moet kunnen er acht verschillende types worden gemaakt, mits ze niet te groot of te klein zijn.

Het geheim achter deze wonderbare vermenigvuldiging is een vinding van Mitsubishi, voor eenderde eigenaar van de fabriek. Die construeerde een vierkante doos die kan worden gekanteld. Elk van die kanten kan twee autotypes vervoeren over de lopende band.

Bij NedCar gaat het voorlopig om drie types: twee Volvo's, de S4 en de F4, en de Carisma van Mitsubishi. Als de bodem eenmaal op het platform staat, is het daarna een kwestie van de juiste onderdelen op het juiste moment op de juiste plek aan de lopende band aan te leveren. De robots zetten feilloos de juiste deur in de juiste auto. Of het juiste dashboard, want dat wordt in zijn geheel door een robot in de auto gemanoeuvreerd en bevestigd.

Op de oude produktielijn worden nog Volvo 440's gemaakt, zij het steeds minder. Op de nieuwe lijn staan de Volvo's en de Mitsubishi's haast om en om. Maar er vallen meer verschillen op. In de oude fabriek is de vloer van kaal beton. Een belangrijk deel van de produktie vindt plaats op rijdende eilandjes waarop de werknemers telkens delen van de montage verrichten.

In de nieuwe fabriek heeft de vloer een glanzende deklaag, maar de auto's in wording schuiven weer gewoon over een lopende band. Zij het dat de werknemers op diezelfde lopende band meeschuiven. Lopen hoeven ze vrijwel niet. Het gereedschap en de onderdelen liggen voor het grijpen.

'Dat is een groot verschil met de oude fabriek. Als je daar een deur moest inzetten, moest je tien meter lopen, deur pakken, teruglopen, deur inzetten. Hier niet. De deur ligt naast de band klaar en wordt er automatisch ingehangen. Tilwerk is er niet meer,' commentarieert een werknemer. 'En je hoeft ook nooit meer naar onderdelen te zoeken.'

'Alles past veel beter', is hem opgevallen. En er komt veel meer kant en klaar binnen. Leveranciers brachten voor de oude produktielijn hun spullen bij één poort binnen. Maar voor de nieuwe lijn brengen ze hun onderdelen tot vlak bij de band, sommige zelfs tot aan de band. Alwaar ze vrijwel onmiddellijk worden gebruikt. Van de waarde van de auto wordt driekwart van buiten betrokken; slechts een kwart wordt in Born geproduceerd.

NIET alles loopt even soepel. Na een 'Attentie, Attentie' meldt een vrouwenstem dat over een kwartier de produktielijn stil zal vallen omdat er geen benzinetanks meer voorradig zijn. En bij de carrosseriebouw staat een groepje mensen om een boutje heen dat iemand tussen zijn vingers houdt: 'Deze zijn bijna op, en ze moeten uit Japan komen', zegt er een. 'Ik zeg je dat je die ook wel bij de ijzerwinkel kunt krijgen', oppert een ander. 'Jij bent timmerman, jij hebt er geen verstand van', schimpt de een weer.

'Dat gebeurt nog vaak, dat de machine stilvalt omdat de onderdelen er niet zijn. Maar ik moet zeggen dat er veel minder storingen zijn dan toen we de produktie van de Volvo 440 startten. Er is wel beter over nagedacht', vindt de timmerman.

Het is misschien wel 's werelds modernste autofabriek, daar in Born. Eenderde van alle produktierobots in Nederland staat in deze hallen. Maar de arbeidsverhoudingen zouden de oude Karl Marx nog inspireren. De werknemers voelen zich arbeider, geen medewerker, en vertrouwen 'die met een witte boord' niet. Hun voorman is Jean Wouters, een Belg met lang krullend haar, die net is verkozen tot voorzitter van de ondernemingsraad.

De ondernemingsraad van Born is een geduchte. In het verleden legden 'die van de fabriek' altijd hun wil op aan de centrale ondernemingsraad. 'Wij waren in de meerderheid', zegt Wouters. 'Dus als het op stemmen aankwam, wonnen wij altijd. En we vertrouwden die uit Helmond niet. Die waren net iets te clever en dan dachten wij dat we gemanipuleerd werden. Als er dan een vergadering was en iemand van ons zei iets, dan was er maar één regel: wàt hij zei kon niet verrekken, maar we dekten hem. Knappe jongen die ons om kreeg. Zij deden hetzelfde, maar wij hadden de meerderheid.'

Toen vorig jaar de populaire fabrieksdirecteur Jacques Hubers werd gedwongen ontslag te nemen, zette de ondernemingsraad de aanval in op Frans Sevenstern, de bestuursvoorzitter van NedCar. Wouters: 'Hubers was onze man. Hij spreekt dialect, hij is recht door zee. Als het zo uitkwam, pakte hij zelf een puntlasapparaat. Dat doet zoveel goed bij de mensen. Die link met het management, zo'n bruggenbouwer, die missen we nu.'

'WIJ wilden Hubers terug, Sevenstern er uit en Germundson terug naar Zweden. En nog steeds: als Hubers terug zou komen, staken wij de vlag uit. Sevenstern is niet rechtlijnig. Het is een goeie voor de RAI, en hij kan aardig golfen. Maar wij weten niet wat hij doet. Hij gaat conflicten uit de weg, en toch krijgt hij wat hij wil, dat is zo raar aan die man. Maar ja, elk bedrijf krijgt de directeur die het verdient. En centen binnenkrijgen voor het bedrijf, daar is hij echt een genie in.'

Waar die vijandschap vandaan komt, weet Wouters niet. 'Het is gewoon zo.' Maar anderen hebben een theorie. De Limburgse mijnwerkers wantrouwden iedereen van boven. Daar hadden ze geen vat op, want zij waren de hele dag in de kûl, en dan beslisten die witte boorden over hun lot. Toen de mijnen dicht gingen en de mijnwerkers achtereenvolgens Daffodils en Volvo's gingen maken, veranderde het werk, maar niet de wereld. Het bleef de kûl tegen de witte boorden.

Wouters heeft zijn keuze in de klassenstrijd gemaakt. Hij zit niet voor het bedrijf in de or. 'Het bedrijf weet zelf wel hoe het moet, die hebben genoeg knappe koppen, daar hebben ze mij niet bij nodig. Ik kom alleen maar op voor de mensen in de overall. De personeelschef is niet belangrijk, die maakt geen auto's. Die mannen op kantoor, die vanuit hun ivoren toren denken te bepalen wanneer wij moeten werken, dat zijn mijn mensen niet.'

Wouters: 'Sevenstern doet wel zijn best, maar komt niet over. Na beslechting van dat conflict over Hubers accepteren we elkaar, daar heb je het wel mee gehad. Maar Sevenstern maakt hier niet de dienst uit. De Japanners en de Zweden doen dat. Die Japanners gaan wel ver met hun eisen. Die eisen een werktempo! We hebben nu het tij mee, omdat de produktie van de 440 (de 'oude' Volvo) harder achteruit gaat dan was verwacht. Daardoor kunnen meer mensen naar het nieuwe projekt. Maar er komt een moment dat ze hier het bijltje erbij neergooien.

'De Jap eist gewoon te veel discipline. De mensen mogen hun eigen muziek niet aanzetten, maar telkens als je klaar bent met een auto en hij verschuift naar een volgend station, hoor je wel die riedel van Für Elise. Daar word je gek van, dat is onze muziek niet. En het gekke is: als dat muziekje een keer niet gaat, dat mis je het goddomme ook nog.'

Er zijn meer grieven. 'Je mag bijvoorbeeld ook niet aan de lijn staan met een ringetje in je oor. Voor de veiligheid. Nee, niet voor de veiligheid van dat oor, maar voor de auto's.' De gladde vloer, de voorgeschreven werkkleding, het rookregime. Wouters heeft er een term voor: 'Japanse eenheidsworst. Sevenstern heeft gezegd dat we die niet krijgen. Maar het gaat schijfje voor schijfje, en aan het eind hebben we die hele Japanse worst naar binnen gekregen.'

Er sluimert een conflict over de werktijden. Wouters vreest dat de directie de zaterdag, en misschien zelfs de zondag, als werkdag zal inroosteren als de produktie omhoog moet. 'Als dat morgen gebeurt, ligt overmorgen de fabriek stil. Er is al een staking geweest van de vierhonderd Belgen hier. Dat had een fiscale achtergrond, maar het had ook hiermee te maken. En dan zie je dat die Jappen in paniek raken hè, die zijn dat niet gewend. Als er in Japan actie wordt gevoerd, doe je een band om je arm en je werkt door.'

Dinsdag wordt de produktielijn officieel geopend. Er is dan drie miljard gulden in geïnvesteerd: 1,7 miljard in de nieuwe lijn en 1,3 miljard in de twee modellen die er worden geproduceerd. Maar Wouters vindt het maar een kermis. 'Dan komt ook die, wat is ze, die koningin van jullie. Ja, ik ben ook uitgenodigd. Maar ik weet nog niet of ik haar de hand ga schudden', zegt hij bijna verlegen.

Meer over