Analyse

Hof in Warschau stelt Pools recht boven alles. EU zint op maatregelen

In het gevecht tussen Brussel en Warschau over de rechtsstaat heeft het regeringsgezinde Poolse Constitutionele Hof donderdag eindelijk de trekker overgehaald. Eigen wetten eerst, oordeelde het Poolse Hof. Dit betekent een aanslag op de grondslag van de Unie. Wat nu?

Het Poolse Constitutionele Hof: eigen baas boven baas. Beeld
Het Poolse Constitutionele Hof: eigen baas boven baas.

Bij D66-europarlementariër Sophie in ’t Veld komt vrijdag de stoom nog steeds uit de oren. In ’t Veld, de Miss Rule of Law van het parlement, vindt dat premier Mark Rutte en zijn EU-collega’s nu ‘de gierende plicht’ hebben de Poolse premier Mateusz Morawiecki zodanig onder druk te zetten dat hij de uitspraak van het Hof niet bekrachtigt. ‘Rutte en de rest hebben dit totaal uit de hand laten lopen. Bij alle Poolse aanvallen op de rechtsstaat afgelopen jaren was het ‘ogen dicht, oren dicht’. Ik wil ze niet eens meer leiders noemen. Ze saboteren de boel tot de EU kapot is.’

Ook elders in Brussel overheerst het gevoel alsof een weggebruiker midden op de snelweg heeft gezegd: ‘Ik mag best achteruitrijden.’ ‘Het ultieme doemscenario’, oordeelt een EU-ambtenaar. Eerder betitelden ambtenaren de systematische ondermijning van de rechtsstaat door Polen als ‘betonrot voor de Unie’.

Rechterlijke autonomie

Dat het om Polen gaat, de grootste nieuwe lidstaat sinds 2004, maakt de betonrot alleen maar zorgwekkender. Europees commissaris Didier Reynders (Justitie) waarschuwde onlangs in de Financial Times voor een ‘inktvlekwerking’. Hongarije en Slovenië liggen overhoop met Brussel vanwege hun media- en lhbti-wetten. Het Duitse constitutionele hof in Karlsruhe ondernam vorig jaar een halfslachtige poging het Europees Hof van Justitie in Luxemburg af te knijpen. Frankrijk ruziet over Europese wetgeving die geheime diensten beperkt bij de opslag van data. En in Nederland ijveren partijen als ChristenUnie, SGP, PVV en FvD voor meer nationale rechterlijke autonomie.

De Commissie bestudeert de Poolse uitspraak, maar Commissievoorzitter Ursula von der Leyen beloofde vrijdag actie ‘op korte termijn’. Het is een lakmoesproef voor Von der Leyen. Bij haar aantreden eind 2019 koos ze nadrukkelijk voor ‘de dialoog’ met Polen en Hongarije, een indirecte berisping voor commissaris Frans Timmermans die de jaren ervoor een scherpere koers tegen Warschau en Boedapest uitstippelde.

De Commissie zal ongetwijfeld naar het Europese Hof van Justitie stappen, net zoals zij deed na het oordeel van Karlsruhe. Problematisch is dat zo’n procedure al snel twee jaar in beslag neemt. En als het Hof in Luxemburg dan uiteindelijk concludeert dat de Poolse uitspraak niet deugt, zal Warschau zeggen: mooi hoor, maar we erkennen u niet.

De tweede optie is het dichtdraaien van de Europese geldkraan naar Polen. Dat kan in theorie met onmiddellijke ingang en zal hard aankomen in Warschau: tot 2027 heeft Polen recht op ruim 125 miljard euro uit de verschillende EU-fondsen. Als een juiste besteding van deze miljarden niet gegarandeerd is (onwillige regering, politiek benoemde rechters, ontkenning EU-regels), heeft de Commissie het recht die geldstroom in te dammen.

In praktijk is activering van dit wapen minder eenvoudig: de criteria om subsidies op te houden zijn nauwgezet en beperkend geformuleerd, de lidstaten eisten dat. Daarnaast raak je de Poolse werkloze die geen EU-geld meer krijgt voor omscholing, de Poolse boer, of je belemmert de sluiting met EU-steun van vervuilende kolenmijnen.

Schengenlidmaatschap

Een derde weg is minder samenwerking met Warschau bij andere dan financiële zaken. EU-ambtenaren noemden al het niet meer honoreren van Poolse verzoeken om Europese arrestatiebevelen. Maar ook morrelen aan het Schengenlidmaatschap (paspoortloos reizen) voor Polen.

Tot slot is er de befaamde ‘nucleaire’ optie van artikel 7 uit het Europees Verdrag: het ontnemen van het stemrecht voor Polen in de EU. Die procedure tegen Polen is in 2017 al gestart maar vastgelopen omdat nogal wat Oost-Europese lidstaten (Hongarije voorop) Polen de hand boven het hoofd houden. Het is de vraag of dat verandert met de uitspraak van het Poolse Hof.

Over twee weken treffen de EU-leiders elkaar in Brussel, een uitgelezen moment om de Poolse premier Morawiecki tot de orde te roepen. Normaliter lezen de (merendeels) heren elkaar niet de les, maar afgelopen juni was dat anders. Toen namen 24 leiders de Hongaarse premier Viktor Orbán onder vuur vanwege diens lhbti-wetgeving, alleen de Poolse en Sloveense premier zwegen. ‘Als je dit doet, waarom blijf je dan nog in de EU?’, daagde Rutte Orbán toen uit. Hij kan dezelfde tekst probleemloos voor Morawiecki gebruiken.

Meer over