Hoe zwak zijn mannen

Ze was het gezicht van de Oranje Revolutie. Met haar vlammende toespraken op het Plein van de Onafhankelijkheid in Kiev hield Julia Timosjenko (45) vorig jaar in de winter honderdduizenden demonstrerende Oekraïners warm....

Zeker honderd journalisten en twintig tv-camera`s verdringen zich in een krap perszaaltje om een glimp op te vangen van de fragiele politica met haar traditioneel gevlochten haren. Een opgewonden Julia Timosjenko komt met haar echtgenoot, ouders en schoonouders binnenlopen.

`Eindelijk is er een einde gekomen aan de tien jaar dat wij zijn onderdrukt`, zegt ze. `Gisteren heeft het Hooggerechtshof mij, mijn familie en vrienden van alle blaam gezuiverd.` Al sinds 1995 werden Timosjenko en de mensen uit haar naaste omgeving verdacht van corruptie en machtsmisbruik. Zelf zat ze zes weken in de gevangenis, haar man een jaar. Triomfantelijk toont ze een aluminium pannetje en een kromme lepel, souvenirs uit de cel. `Er is nu geen twijfel meer mogelijk. Alle aanklachten tegen ons hadden een zuiver politieke achtergrond.`

Na de persconferentie wordt Timosjenko omringd door fotografen, camera`s en veiligheidspersoneel. Een interview zit er duidelijk niet in deze week. We maken een afspraak voor twee weken later.

Ontspannen ontvangt ze ons in haar werkkamer, tussen tientallen bloemstukken die ze voor haar 45ste verjaardag kreeg. `Die dingen moeten nu snel weg hier`, zegt ze verontschuldigend. `Het lijkt wel een begraafplaats.`

Timosjenko is druk met haar campagne. Ze doet daarnaast verwoede pogingen de breuk met Joesjenko te herstellen. Hun voormalige aartsvijand Viktor Janoekovitsj staat voorop in de peilingen. Dezelfde Janoekovitsj wiens frauduleuze verkiezingsoverwinning vorig jaar de revolutie deed ontketenen. De man die gesteund werd door de voormalige president Leonid Koetsjma en diens Russische collega Vladimir Poetin.

Als Janoekovitsj de parlementsverkiezingen in maart 2006 wint, kan hij premier worden. Hij zal dan machtiger zijn dan president Joesjenko, omdat Oekraïne per 1 januari verandert in een parlementaire democratie. De president krijgt dan een meer ceremoniële functie.

`De kans is groot dat Janoekovitsj terugkeert als politiek leider. Hij zal dan waarschijnlijk wraak nemen en oude tradities in ere herstellen`, zegt Timosjenko. `De komende parlementsverkiezingen zijn in feite belangrijker voor de toekomst van Oekraïne dan de presidentsverkiezingen vorig jaar direct na de revolutie. Ik ga mijn uiterste best doen om Janoekovitsj te verslaan. Het liefst zou ik weer een coalitie met Joesjenko vormen, maar dan zonder de verdorven mensen die hem omringen.`

Vlak na de revolutie was de overheersende stemming in Kiev euforisch. Een jaar later zijn veel Oekraïners teleurgesteld. Het leven is duurder geworden en de revolutieleiders gingen met ruzie uit elkaar. Was de Oranje Revolutie een mythe?

`Absoluut niet! Oekraïne is door de revolutie voor eeuwig veranderd. Voor dit nieuwe, vreedzame en democratische Oekraïne heb ik tien jaar lang gevochten. Het waren zware jaren. Soms dacht ik dat ik het niet zou overleven. Het regime van de vorige president Leonid Koetsjma was door en door corrupt, wreed en gesloten.

`Tegenwoordig is alles transparant. Journalisten kunnen, zonder voor hun leven te hoeven vrezen, berichten over corruptie en over het privé-leven van politici. Dat is wennen natuurlijk, ook voor mij, want er worden ook veel leugens verspreid. Maar die nieuwe openheid is ongelofelijk belangrijk.

`Daarnaast zijn Oekraïners zich ervan bewust geworden dat ze invloed kunnen uitoefenen op de politiek. Als een politicus niet presteert, kunnen ze hem wegstemmen. Daarom is het ook niet het einde van de wereld als Janoekovitsj in maart de parlementsverkiezingen zou winnen. Hij kan die veranderingen niet meer terugdraaien.`

Wat ging er mis in uw samenwerking met president Joesjenko?

`Met Joesjenko zelf heb ik altijd prima overweg gekund. Maar hij wordt omringd door mensen die de Oranje Revolutie hebben misbruikt om hun eigen macht en rijkdom te vergroten. De kring rond Joesjenko heeft, buiten zijn wil om, heel snel een verbond gesloten met de oude clans die onder Koetsjma machtig waren. Mijn aanwezigheid in de regering was onacceptabel voor hen. Omdat ik ten strijde trek tegen de corruptie en omdat ik voorstander ben van het herzien van oneerlijke privatiseringen, waaraan deze mensen hun kapitaal te danken hadden. Daarom begonnen ze in de media een zwarte pr-campagne tegen mij.`

Waarom is de kring rond Joesjenko zo corrupt?

`Enkele zakenmensen die onder Koetsjma rijk waren geworden, realiseerden zich op een gegeven moment dat Joesjenko een goede kans maakte. Zij hebben veel geld uitgegeven om hem tijdens de revolutie te steunen. Uit dank daarvoor kregen ze een ministerspost. Dat had Joesjenko nooit moeten doen.`

Is Joesjenko een zwakke president?

`Joesjenko sluit te graag compromissen. Hij mist de extreme kracht die nodig is om de criminaliteit uit de politiek te weren. Voor mij heeft dat prioriteit, en de oligarchen weten dat. Joesjenko onderschat de macht van de oligarchen over de massamedia en het parlement. Volgens mij wilde hij aanvankelijk ook van hen af, maar tegenwoordig treedt hij op als hun beschermheer. Dat is een tragedie.`

Volgens uw critici was u als premier te populistisch, u gaf te gemakkelijk geld uit.

`Koetsjma en zijn mensen hebben de beroemdste reclamebureaus in de arm genomen om mij in diskrediet te brengen. Want wat heeft mijn regering werkelijk gedaan? Zonder de belastingen ook maar 1 procent te verhogen, zijn we erin geslaagd het staatsbudget te vergroten met 70 procent. In zeven maanden tijd! Dat is een record. Hoe hebben we dat gedaan? Oekraïne heeft een enorme grijze economie. Daarover zijn wij belastingen gaan heffen. En we hebben de smokkel fanatiek bestreden.

`Met die financiële meevaller - en ik heb het over miljarden grivna (een euro is zes grivna, red.) - zijn we simpelweg gaan doen wat Joesjenko tijdens de presidentsverkiezingen had beloofd. De bijdrage voor een nieuwgeborene is zeventien keer verhoogd, pensioenen zijn verhoogd met 37 procent, salarissen van artsen en leraren met 55 procent. Is dat populisme?`

Hoe zit het met de verwijten dat tijdens uw bewind de economische groei in Oekraïne is afgenomen van 12 naar 4 procent per jaar?

`De economische groei onder Koetsjma was gebaseerd op leugens, in elkaar gezet door creatieve boekhouders. Toen ik aan de macht kwam, ontdekte ik dat er in het verleden vreselijk geknoeid was met de opgaven van BTW-inkomsten, net als met de import- en exportcijfers. Daarnaast werden fictieve transacties gesloten om de statistieken op te blazen.

`Ik ben met al deze cijfers naar de president gegaan. Ik zei: we kunnen nu twee dingen doen. We kunnen deze mooie statistieken handhaven, waarmee we indruk kunnen maken. Of we vertellen de waarheid. Als premier was ik daartoe bereid, maar ik kon zo`n impopulaire beslissing niet alleen nemen. De president zei dat hij me steunde, en dat zijn schouder altijd voor me in de buurt zou zijn.

`Stap voor stap heb ik toen de echte cijfers over de economische groei bekendgemaakt. En het werd onmiddellijk tegen mij gebruikt. Terwijl iedere serieuze econoom u zal vertellen dat het onmogelijk is het staatsbudget met 70 procent te vergroten en tegelijkertijd de groei zo te laten afnemen.`

Het bedrijfsleven en de politiek in Oekraïne worden door mannen gedomineerd. Hoe houdt u zich als vrouwelijke politica staande?

`Toen ik als premier snel populair werd, keerde de complete mannelijke elite zich tegen mij. Uit jaloezie. Het was triest te zien hoe de mannelijke solidariteit de overhand kreeg. Ze bleken bereid heel ver te gaan in de strijd tegen mij. Ze gebruikten daarbij vuile technieken zoals beledigingen, vernederingen en het verspreiden van leugens in de media. Ik realiseerde me toen hoe zwak mannen zijn. Dat heeft overigens niks met feminisme te maken. Ik ben gek op mannen. Soms zou ik best graag een zwakkere vrouw willen zijn. Om niet altijd zo te hoeven vechten.`

U bent heel populair, een soort politieke popster. Er is een Timosjenko-fanclub, modellen in Parijs imiteren uw haarstijl. Is uw uiterlijk een campagnemiddel?

`Ik denk dat er geen vrouw in de wereld is die zo weinig tijd besteedt aan haar uiterlijk en haar persoonlijke leven. Mijn werkdag is heel lang, minstens zestien uur. Het kost mij `s ochtends 45 minuten om me voor te bereiden op mijn werkdag. Mijn uiterlijk is een geschenk waarmee ik eigenlijk heel slordig omga. Ik dank God voor wat hij me heeft gegeven. Ik ben er absoluut van overtuigd dat hij in deze strijd aan mijn kant staat.

`Ik moet wel lachen als ik weer artikelen in de media zie over de hoeveelheid imagemakers die mij zouden adviseren. Dat is flauwekul, ik bepaal zelf hoe ik eruit zie. Mijn haar bijvoorbeeld, deze vlechten, die zijn helemaal niet origineel. Het is een heel traditionele haardracht, generaties Oekraïense vrouwen liepen zo rond.

`Korte kapsels vind ik niet mooi. Als een vrouwelijke politicus met lang haar moet je iets bedenken. Op een dag heb ik, zittend voor de spiegel, uit nieuwsgierigheid dit kapsel een keer geprobeerd. En eerlijk gezegd vond ik het me heel mooi staan. Ik kan het zelf doen, in zeven minuten. Mijn agenda zit heel vol, dus het is makkelijk zo.`

Oekraïense media hebben het vaak over uw rijkdom, ze schrijven dat u duizenden euro`s per maand besteedt aan uw kleding. Tegelijkertijd neemt u het op voor de onderbedeelden. Vertrouwen de mensen u wel?

`Halverwege de jaren negentig raakte het al in de mode over mijn rijkdom te speculeren. Dat was begrijpelijk, ik stond aan het hoofd van de grootste coöperatie op het territorium van de voormalige Sovjet-Unie. Maar tegenwoordig vergeten de media graag hoe extreem mijn familie sinds 1996 is onderdrukt. Ze hebben ons bedrijf kapotgemaakt. Na negen jaar van strijd is mijn familie niet langer rijk. Mijn man is, nadat hij uit de gevangenis is vrijgelaten, een bescheiden landbouwbedrijf begonnen. Daarmee verdienen we genoeg om van te leven, maar niet voor grote luxe.

`Mijn jurken zijn inderdaad een geliefd thema in de media. Ik zie er graag netjes uit, ik mag toch wel iets van mijn vrouwelijke waardigheid overhouden? Het is overigens onzin dat ik alleen kleding van topontwerpers koop, het merendeel is van betaalbare Oekraïense ontwerpers. Aan de andere kant ben ik ook wel blij met deze kritiek. Vroeger bekritiseerde de pers de autoriteiten omdat ze fabrieken leegroofden en betrokken waren bij criminele handeltjes. Bij mij hebben ze kritiek op mijn jurken. Dat is een goed teken.`

U bent opgevoed door een alleenstaande moeder. In uw studententijd weigerde u lid te worden van de communistische jeugdbeweging Komsomol. Hoe kon u uitgroeien tot directeur van het grootste energiebedrijf van Oekraïne?

`Mijn jeugd was armoedig, we konden ons niets permitteren. Op mijn 18de ben ik getrouwd. Om rond te komen, verdiende mijn man bij als lader van goederentreinen. Maar ik slaagde er toch in mijn studie economie af te ronden, waarna ik een goede baan vond in een wapenfabriek.

`Toen het tijdens perestrojka mogelijk werd een privé-bedrijf op te zetten, begonnen we op mijn initiatief een familiebedrijf. We verhuurden video`s en organiseerden concerten. Het was een groot succes. Toen in Rusland de aandelenhandel op gang kwam, verdiepte ik me daarin. Ik begon te handelen in grondstoffen en olieproducten.

`Halverwege de jaren negentig brak de energiecrisis uit. Oekraïne had een miljardenschuld aan Rusland en er waren vaak stroomstoringen. Toen heb ik bij onze regering een plan ingediend om de samenwerking met Rusland te herstellen. Dat werd goedgekeurd en ik mocht het uitwerken. In 1997 was de schuld aan Rusland afbetaald, en was onze coöperatie gigantisch gegroeid.

`Ik bevond me toen in het centrum van het Oekraïense bedrijfsleven, en realiseerde me hoe groot de chaos en wetteloosheid was. Toen besloot ik politica te worden. Ik werd vice-minister van Energie. Al snel zag ik dat de politiek vooral druk was het land leeg te roven. Ik besloot me daartegen te verzetten door in het parlement oppositie te voeren. Vanaf dat moment werd mijn leven heel zwaar. Ik groeide uit tot de grootste vijand van Koetsjma en zijn regime.`

Hoe hebben de tien jaar van onderdrukking u beïnvloed?

`Het heeft me strijdbaarder gemaakt. Ik realiseerde me steeds duidelijker dat iemand in Oekraïne zich moest verzetten. Anders zou er nooit iets veranderen. Mijn man stuurde me vanuit de gevangenis een briefje: ga door, geef niet op. Anders is alles zinloos wat we de afgelopen jaren hebben gedaan.`

Hoe ziet u uw toekomst?

`Mijn toekomst is het gevecht voor een vrij en welvarend Oekraïne. Net als iedere politicus weet ik dat ik alleen iets kan bereiken als ik macht heb. Daarom wil ik de parlementsverkiezingen winnen. Vandaag steunt ongeveer 25 procent van de Oekraïners mij. Dat moet stap voor stap meer worden.`

De Amerikanen zijn gek op Joesjenko, ze vinden u niet liberaal genoeg. Ook in de EU is Joesjenko populairder. Hoe gaat u daarmee om?

`De VS hebben gelijk. Ik ben een centraal-linkse politica, ik ben niet puur liberaal. De staat moet zorgen voor mensen die in het leven niet eerlijk zijn behandeld. Het doet me pijn dat het Westen, en vooral de VS, Joesjenko als enige hoop voor Oekraïne zien. Het leven hier verandert snel. Ik denk dat de uitslag van de komende parlementsverkiezingen voor Westerse politici heel verrassend zal zijn. President Joesjenko zal geen meerderheid krijgen. Er moet een coalitie komen. Met mijn partij, of met Janoekovitsj.`

Hoe ziet u toekomst van Joesjenko?

`Die heeft hij zelf in de hand. Hij kan uitgroeien tot een legende, maar hij kan ook als verliezer de geschiedenis in gaan. Dankzij de revolutie beschikt hij over een enorm politiek kapitaal: het vertrouwen van ons volk en van de wereld. Ik wil niet dat hij dit verspilt. Oekraïne heeft nu de kans te veranderen in een fatsoenlijke burgermaatschappij. Daarom wil ik zo graag terugkomen als premier.`

Meer over