analyse

Hoe ver reikt solidariteit met de vaccinweigeraars?

De Tweede Kamer zal zich woensdag tijdens het coronadebat moeten buigen over een nieuw heet hangijzer: hoe ver reikt onze solidariteit met een minderheid die zich niet wil beschermen?

Inmiddels trekt de GGD door het land met vaccinatiebussen, waar je zonder afspraak naar binnen kunt lopen voor een prik.  Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant
Inmiddels trekt de GGD door het land met vaccinatiebussen, waar je zonder afspraak naar binnen kunt lopen voor een prik.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

‘Mag de vrijheid van de één om zich niet te laten vaccineren, de vrijheid beperken van de groep die dat al wel heeft gedaan?’ Demissionair minister Hugo de Jonge wierp de vraag in de laatste persconferentie zelf alvast op. Aan de Kamer de taak om woensdag tijdens het coronadebat een antwoord te zoeken op het dilemma dat de samenleving de komende tijd dreigt te verdelen.

Want nu het einde nadert van de vaccinatiecampagne en bijna 90 procent van de volwassenen al minstens een eerste prik heeft gehad, lijkt Nederland te bestaan uit gevaccineerden en niet-gevaccineerden. Als de teller op zo’n 2 miljoen niet-gevaccineerden blijft steken, dreigt het aantal besmettingen op te lopen tot wel 10 duizend per dag als we maatregelen loslaten, waarschuwde Ernst Kuipers, voorzitter van het Landelijk Coördinatiepunt patiëntenspreiding, vorige week in Nieuwsuur. Dat kan zich vertalen in honderden nieuwe ziekenhuisopnamen. Intensivist en OMT-lid Diederik Gommers zei in een interview met NU.nl dat er onder normale omstandigheden plek is voor honderd covid-patiënten op de ic’s. Momenteel is die bezetting bijna tweehonderd bedden.

Hoeveel solidariteit kan een grotendeels gevaccineerde samenleving nog opbrengen in een crisis van vooral niet-gevaccineerden? En kunnen we vasthouden aan maatregelen als iedereen de kans heeft gehad het vaccin te halen?

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

Beschaving

Het vaccin weigeren mag dan onverstandig zijn, artsen zullen zieke mensen nooit weigeren vanwege hun keuze. ‘Of iemand nou flink heeft gerookt en behandeld moet worden aan longkanker of iemand bewust niet gevaccineerd is en covid oploopt: we hebben de plicht om zorg te bieden’, zegt Peter van der Voort, hoofd van de ic-afdeling van het UMCG. Op dat punt verschillen bewust niet-gevaccineerden niet van andere patiënten. ‘Mensen die op hoge snelheid gaan wielrennen, erop uit trekken met de motor of aan extreme sporten doen, zien we op de intensive care, zegt Evert de Jonge, ic-hoofd in het LUMC. ‘Wij zeggen nooit: eigen schuld, we gaan u niet behandelen.’

Dat is een kwestie van beschaving, vindt Marian Verkerk, hoogleraar zorgethiek aan het UMCG. ‘Als we gaan kijken of iemand om andere redenen wel of geen zorg verdient, gaan we naar een kille en gure samenleving.’

Kans gemist

Maar de maatschappij (deels) weer dichtgooien om mensen te beschermen die zich bewust niet hebben laten vaccineren? Dat zou een zwaar beroep zijn op de solidariteit van de overgrote meerderheid. ‘Je kunt zeggen: ieder mensenleven telt, we moeten iedereen beschermen. Maar de beperkingen hebben ook een prijs die iedereen betaalt’, zegt Verkerk. ‘Het is niet gek om te zeggen: je hebt je kans gehad te vaccineren, nu gaan we er niet meer alles aan doen om te voorkomen dat je ziek wordt.’

Voordat Nederland echt op dat punt komt, moet iedereen een eerlijke kans hebben gehad. In sommige wijken is de vaccinatiegraad nog geen 30 procent. Ook liggen er sinds kort opvallend veel zwangere vrouwen in het ziekenhuis die door eerdere terughoudende adviezen over vaccineren op het verkeerde been zijn gezet.

‘We moeten alle uithoeken van de samenleving proberen te bereiken’, zegt Armand Girbes, hoofd van de ic-afdeling van het VUMC in Amsterdam. ‘Maar op een gegeven moment heb je alle opties gehad. Dan kun je geen maatregelen nemen alleen om mensen te beschermen die hun kans bewust hebben gemist.’

‘Niet oneindig rekbaar’

Wat als het virus zich onder niet-gevaccineerden zodanig verspreidt dat de druk op de zorg weer toeneemt? Moeten we dan toch weer naar een maatschappij met gesloten horeca en winkel-restricties omdat een minderheid het vaccin blijft weigeren?

‘De enige échte oplossing van dit probleem is uiteindelijk een hogere vaccinatiegraad', zegt ic-hoofd Van der Voort. We kunnen de druk op de groep ongevaccineerden nog wat verhogen, bijvoorbeeld met indirecte dwang zoals toegangseisen.’ Dat beperkt weliswaar de vrijheid van een kleine minderheid in het dagelijks leven, omdat ze bijvoorbeeld niet naar een evenement kunnen, maar het alternatief is solidariteit vragen van alle Nederlanders doordat die zich weer aan allerlei beperkende maatregelen moeten houden. ‘En die is niet oneindig rekbaar.’

Het is dan wel waken voor polarisatie, zegt ic-hoofd De Jonge. ‘Op het moment dat mensen worden weggezet als asociale wappies, raakt de solidariteit in de samenleving in het geheel ontwricht.’

Risicosamenleving

Om continue tweespalt in de samenleving te voorkomen is uiteindelijk een structurele oplossing nodig. Willen we covid op de lange termijn aankunnen, dan moet de zorg erop worden ingericht, vinden de ic-artsen.

‘Die discussie over het verhogen van de capaciteit is het afgelopen jaar gek genoeg nauwelijks gevoerd. Ik zie er op mijn afdeling in ieder geval helemaal niets van terug’, zegt Girbes. ‘We hebben er een ziekte bijgekregen die niet meer weggaat. We kunnen dan geen maatregelen blijven nemen alleen omdat de zorg zo kwetsbaar is.’

Om naar een samenleving te gaan zonder maatregelen en waar het virus onder ons blijft is een omschakeling nodig, zegt ethicus Marian Verkerk. ‘De pandemie heeft ons bewust gemaakt van allerlei risico’s waarvan we zijn gaan geloven dat we er grip op hebben.’

In een samenleving waar risico’s er weer bij horen, oordeelt men bovendien minder hard over mensen die zich willens en wetens niet beschermen. En dat komt weer ten goede aan de solidariteit, zegt Girbes. ‘We hebben ons best gedaan zoveel mogelijk mensen te beschermen. Nu moeten we weer leren hoe het is om in een risicosamenleving te leven.’

Meer over