Reportage

Hoe Utrecht besloot het contract met Gazprom toch uit te dienen (en het nu alsnog moet opzeggen)

Net als meer dan honderd andere Nederlandse gemeenten verwarmt Utrecht veel eigen gebouwen met gas van Gazprom. Dat leidt tot ongemakkelijke vragen en nog ongemakkelijker antwoorden. ‘Ze maken meer winst als wij het contract stopzetten.’

Rik Kuiper
Het ketelhok van zwembad Fletiomare in Utrecht. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Het ketelhok van zwembad Fletiomare in Utrecht.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

De Utrechtse gemeenteraad was er snel bij. Direct op 24 februari, de dag dat Rusland Oekraïne binnenviel, stelden tien van de twaalf fracties kritische vragen over het contract dat de gemeente een paar jaar geleden had afgesloten met Gazprom Energy, een dochtermaatschappij van de Russische gasgigant Gazprom.

Vond het college het ook niet ongelukkig dat de gemeente de eigen panden met Russisch gas verwarmt? En waren er geen manieren om dat contract op korte termijn door de papierversnipperaar te halen?

Het waren vragen die ook elders in het land op tafel kwamen, al lijkt niemand te weten hoeveel gemeenten gas bij Gazprom afnemen. De Vereniging Nederlandse Gemeenten heeft geen cijfers. Het ministerie van Economische Zaken evenmin. Een indicatie is er wel: vorig jaar concludeerde journalistiek onderzoeksplatform Follow the Money dat zeker 120 (van de in totaal 345) gemeenten en de helft van de waterschappen een contract hebben bij Gazprom.

Ontbindingsclausule

Bij de gemeente Utrecht komen vragen over het gascontract terecht op het bord van Inge van de Klundert en Jordy Soederhuizen. Zij houdt zich als beleidsadviseur bezig met de energietransitie, hij weet als energiecoördinator alles van de 140 gasaansluitingen in gemeentelijke panden en van de Europese aanbesteding die nodig is om een contract af te sluiten voor de afname van jaarlijks circa 1,5 miljoen kuub gas.

Het contract met Gazprom Energy stamt uit 2020, vertellen ze, toen het bedrijf de aanbesteding won die Utrecht had uitgeschreven. Gazprom kwam daarbij als beste uit de bus in een strijd die vanwege het homogene karakter - gas van de ene leverancier is exact hetzelfde als gas van de andere leverancier - maar om één ding draaide: de laagste prijs. Vanaf 1 januari 2021 levert de Russische dochteronderneming het gas dat door de leidingen van gemeentelijke panden stroomt. Het contract loopt op 1 januari 2024 af.

Nog voordat er raadsvragen kwamen, hadden ze het contract er zelf ook al bij gepakt, zegt Soederhuizen. Het voelde niet goed. Om te beginnen bekeken ze de ontbindingsclausules, die onder meer vermelden dat een contract kan worden opgezegd als de leverancier niet de afgesproken hoeveelheid gas levert. Stond daar iets tussen in dat van toepassing was op deze situatie?

‘Verschillende juristen in den lande zeiden dat we het contract vanwege de oorlog konden opzeggen’, zegt Soederhuizen. ‘En als dat had gekund zonder enorme schade te lijden, dan was dat een optie geweest. Maar onze eigen juristen en een externe adviseur konden het niet uit de ontbindingsclausules opmaken. Er is ook geen jurisprudentie over. Niets duidt erop dat een rechter hier in mee zou gaan.’

Gegijzeld

Een mogelijkheid was wel dat de gemeente het contract met Gazprom eenzijdig zou opzeggen. Maar of dat nou een slimme zet was?

Utrecht zou in dat geval namelijk een flinke boete moeten betalen. Bovendien kan Gazprom naar de rechter stappen om schadeloos gesteld te worden, wat zou kunnen ontaarden in een eindeloos juridisch getouwtrek. Dat is kostbaar. ‘En zolang de rechter geen besluit heeft genomen’, zegt Soederhuizen, ‘mogen we het contract niet aan een andere partij gunnen. Dan word je dus gegijzeld.’

Daar komt bij dat Gazprom het gas dat voor Utrecht gereserveerd was bij het beëindigen van het contract aan een ander kan verkopen - en vermoedelijk tegen veel hogere prijzen dan de 28 eurocent per kuub waarvoor het nu aan Utrecht wordt geleverd. ‘De marktprijs ligt nu op 90 cent’, zegt Soederhuizen. ‘Dat betekent dat ze dus veel meer winst maken als wij het contract stopzetten.’

Serieuze zorg

De hoge gasprijzen zijn ook op een andere manier nadelig. De gemeente zou immers op zoek moeten naar een nieuwe leverancier, die zal leveren tegen de huidige marktprijs, en het gas vermoedelijk ook deels uit Rusland haalt. Op jaarbasis zou de gemeente al gauw een miljoen euro meer moeten betalen.

Als er überhaupt een nieuwe leverancier te vinden zou zijn. De huidige markt is namelijk zo gespannen, dat de kans bestaat dat geen enkele partij zich inschrijft op een nieuwe aanbesteding. Dat kan er in het ergste geval ertoe leiden dat de brandweerkazernes, de gemeentewerf en een van de zwembaden niet meer verwarmd worden. ‘Dat is een serieuze zorg’, zegt Van de Klundert. Er bestond nog een andere zorg. ‘Gazprom zou de nieuwe aanbesteding opnieuw kunnen winnen.’

Al met al kwamen ze bij de gemeente Utrecht tot de conclusie dat het gunstiger was het contract met Gazprom uit te dienen. ‘Het liefst willen we vandaag stoppen met het afnemen van Russisch gas’, schreef het college op 30 maart als antwoord op de raadsvragen. Maar: het opzeggen van het huidige contract is niet de oplossing, ‘als we Rusland in de portemonnee willen raken’.

Onwenselijk

Twee weken later schreef minister Rob Jetten voor Klimaat en Energie aan de Tweede Kamer dat hij het ‘onwenselijk’ vindt dat Europese landen via de aankoop van gas bijdragen aan de Russische staatskas. ‘We moeten de afhankelijkheid van energie uit Rusland daarom zo snel mogelijk afbouwen in Europa.’

Jetten memoreerde in de brief dat de EU-lidstaten in het vijfde sanctiepakket hebben vastgelegd dat het verboden is ‘voor aanbestedende diensten en speciale sectorbedrijven’ nieuwe opdrachten te gunnen aan Russische partijen gevestigd in de Russische Federatie, met inbegrip van dochterbedrijven in de EU. Ook schreef de minister dat bestaande lopende contracten met Russische partijen vóór 10 oktober 2022 moeten worden beëindigd.

De brief van Jetten leidde bij de gemeente Utrecht tot nieuwe vragen, zegt Van de Klundert. Moesten ze nu alsnog hun contract met Gazprom opzeggen, ook al hadden ze zelf al geconcludeerd dat ze de Russen daarmee financieel niet zouden raken?

Germania

Wat de zaak compliceerde, was dat ze bij de gemeente niet wisten of Gazprom Energy op dat moment wel onder de sancties viel. De Duitse overheid nam namelijk begin april de leiding over bij Gazprom Germania, om op die manier te voorkomen dat Rusland de levering van gas saboteert. De Nederlandse tak van Gazprom valt formeel onder Gazprom Germania.

‘Daardoor twijfelden we aanvankelijk of we nog wel met een Russisch dochterbedrijf te maken hebben’, zegt Van de Klundert. ‘Inmiddels is er duidelijkheid. Gazprom is een Russisch dochterbedrijf en valt onder het sanctiepakket.’

Een woordvoerder van minister Jetten laat er desgevraagd ook weinig twijfel over bestaan: ‘Weliswaar zijn de stemrechten van Gazprom Germania GmbH tijdelijk in beheer bij de Duitse overheid’, zegt hij, ‘maar Gazprom Germania is niet in Duits eigendom of genationaliseerd. Daarom valt Gazprom Energy Nederland nog steeds onder de sancties.’

Tricky

Het lijkt er dus op dat Utrecht het contract met Gazprom alsnog zal moeten beëindigen, al schreef Jetten afgelopen vrijdag in een volgende brief aan de Tweede Kamer dat er een ontheffing aangevraagd kan worden. De voorwaarden voor zo’n ontheffing zal het ministerie ‘zo snel mogelijk’ opstellen.

Of Utrecht een ontheffing gaat aanvragen, is nog onduidelijk. ‘We bekijken opnieuw hoe we gaan handelen’, zegt Van de Klundert.

Mocht de gemeente het contract uiteindelijk opzeggen, dan staat de ambtenaren een hectische periode te wachten. Ze moeten dan op korte termijn een nieuwe aanbesteding organiseren. Met een normale procedure is daar minimaal 2,5 maand voor nodig.

En dat in een chaotische markt, waarin mogelijk ook die andere 120 gemeenten die een contract met Gazprom hebben op zoek zullen gaan naar een nieuwe leverancier. ‘Ik heb geen idee wat er dan zal gebeuren’, zegt Soederhuizen. ‘Maar het kan tricky worden.’

Meer over