Hoe op een rijdende trein te springen?

'ER IS GEEN LAND in Europa dat zoveel gevoel en affiniteit heeft met Turkije als Duitsland', zei de Duitse minister van Buitenlandse Zaken Klaus Kinkel afgelopen weekeinde....

Nu zijn Duitse uitspraken over Turkije enigszins verdacht, sinds bondskanselier Kohl zich in het voorjaar aansloot bij de omstreden visie van de Europese christen-democraten dat 'de culturele, humanitaire en christelijke waarden van Europa anders zijn dan die van Turkije'. Kohl sloot het Turkse lidmaatschap van de Europese Unie feitelijk uit.

Dat was een primeur van jewelste. Want tot dan toe was het usance dat Europa formeel bevestigde dat Turkije 'op termijn' lid kon worden van de EU. Reeds in 1963 had Turkije met de Europese Gemeenschap een associatie-akkoord gesloten, waarin het land toetreding in het vooruitzicht werd gesteld.

In 1987 vroeg Turkije ook formeel het lidmaatschap van de EG aan. Twee jaar later bracht de Europese Commissie advies uit: Turkije was economisch en politiek nog niet rijp voor toetreding. Maar nimmer werd gezegd dat de Turken wel konden fluiten naar het begeerde Europese burgerschap. Kohls afwijzing leidde dan ook tot een storm van protest, niet alleen in Turkije, maar ook in de EU. Kinkel moest de schade vervolgens herstellen. En jawel, tijdens de Europese ministerraad van Buitenlandse Zaken in Apeldoorn werden de rijen weer gesloten: Turkije behoudt zicht op het EU-lidmaatschap.

Maar sinds de EU zich opmaakt om tien Oost-Europese landen en Cyprus in haar gelederen op te nemen, wordt het 'Turkse probleem' steeds knellender. Dat bleek in juni al, toen premier Kok de kandidaat-leden inlichtte over de (magere) resultaten van de Top van Amsterdam. Na lang dubben werd ook Turkije uitgenodigd voor deze informatiebijeenkomst, die ook wel gekscherend 'Turkentop' werd genoemd.

De Turkse delegatie liet uiteraard niet na om haar aanwezigheid in het Amsterdamse NewMetropolis-centrum publicitair uit te buiten. De (demissionaire) vice-premier Tansu Çiller herhaalde dat Turkije volwaardig kandidaat is voor het EU-lidmaatschap en pleitte voor een gelijke behandeling van álle aspirant-leden. Premier Kok kon slechts grommen dat de 'formele status van Turkije niet is veranderd'.

Bij de presentatie van Agenda 2000 in juli werd de kandidatuur van Turkije bevestigd, in een afzonderlijk hoofdstukje. De Europese Commissie stelde voor begin volgend jaar toetredingsonderhandelingen te beginnen met vijf Oost-Europese landen en Cyprus. Vijf andere Oost-Europese landen werden nog niet rijp bevonden. Voor Turkije werd slechts verwezen naar het negatieve avis uit 1989.

Maar het wordt voor de EU steeds moeilijker Turkije te negeren of aan het lijntje te houden. Niet alleen spelen de Turken een sleutelrol in de gewenste toetreding van Cyprus. Want de EU wenst geen verdeeld eiland - een potentiële bom - in haar gelederen op te nemen. Maar ook poogt Ankara keer op keer op de trein te springen die alle aspirant-leden naar het beloofde land voert.

De Europese Unie heeft het al moeilijk genoeg om teleurstellingen onder de aspiranten in Midden- en Oost-Europa te voorkomen. Daarom wordt gezocht naar formules die het onderscheid tussen de kopgroep en de achterblijvers verdoezelen. Het heeft er alle schijn van dat de permanente 'Europese Conferentie', een ideetje van de Fransen, zal worden gebruikt om iedereen te paaien. Daarin worden alle kandidaat-leden voorbereid op het EU-lidmaatschap.

Met dat vooruitzicht wordt de vraag des te dringender wat Europa met Turkije gaat doen. Diverse landen, waaronder Nederland, vinden dat de Turken moeten meedoen met de Europese Conferentie, zij het als een bijzondere deelnemer die pas op lange termijn een kans maakt.

Volgens minister Van Mierlo moet Europa 'wel drie keer nadenken' voordat het negatieve signalen afgeeft over Turkije. Niet alleen ligt het gevaar van het islamitisch fundamentalisme op de loer, ook moet Turkije als NAVO-bondgenoot worden gekoesterd. Bovendien heeft Ankara een invloedrijke of zelfs beslissende stem over de toekomst van Cyprus als EU-lid.

Kinkel denkt daar anders over. Hij voelt er niets voor om Turkije als een 'derde wagon' aan te haken aan de rijdende trein met kandidaat-leden. (Ook Zweden en aartsrivaal Griekenland zijn daar overigens tegen.) De Duitse bewindsman argumenteert dat die positie voor de Turken alleen maar pijnlijk kan worden. Straks zijn alle andere landen in de Europese Conferentie toegetreden tot de EU en blijft slechts Turkije over, aldus Kinkel.

Dat is natuurlijk een drogreden. Het ligt meer voor de hand te veronderstellen dat Duitsland de Turken het liefst op grote afstand houdt, zonder hen te veel voor het hoofd te stoten. Deelneming aan de Europese Conferentie is voor Kinkel een stap te ver. Daarmee zou de EU slechts beloften scheppen, die sommige lidstaten zoals Duitsland liever niet nakomen.

Turkije is inderdaad nog lang niet rijp voor de EU, economisch noch politiek-democratisch: de mensenrechten worden geschonden, de Koerden vervolgd, Cyprus half bezet en EU-lid Griekenland voortdurend gepest.

Toch wordt het tijd dat de Europese Unie eens duidelijk zegt of ze Turkije nog wel ziet zitten als lidstaat. Want aan het jarenlange beleid van pappen en nathouden moet eens een einde komen.

Peter de Graaf

Meer over