Hoe kan oorlogsverslaggever beschermd worden tegen trauma?

Irak, Rwanda, Joegoslavië, de Krim, Utoya: Charles Sanders ging op de ellende af, om verslag te doen voor De Telegraaf. Nu kampt hij met trauma's. Hoe kunnen journalisten daartegen beschermd worden?

Beeld Marcel van den Bergh

Charles Sanders is 29 jaar als hij voor De Telegraaf naar Tel Aviv vliegt, omdat de Eerste Golfoorlog op het punt van uitbreken staat. Meteen na zijn aankomst in het Hilton Hotel, vlak na zonsondergang, gaat het luchtalarm. Saddam Hussein heeft voor het eerst scudraketten afgevuurd op de stad. In een reflex pakt Sanders zijn gasmasker en beschermende NBC-pak, uit angst voor gifgas.

Vlakbij slaat een raket in, hij ziet het puin van gebouwen naar beneden komen. Het is zijn eerste oorlog, paniek en doodsangst overspoelen hem. Dan vermant Sanders zich, er is werk te doen. Zo snel mogelijk tikt hij een artikel over de aanval op een Israelische woonwijk, waarmee de krant de volgende ochtend opent. Het is het begin van een glansrijke carrière als oorlogsverslaggever, die nu - 25 jaar later- in mineur dreigt te eindigen.

(Tekst gaat verder onder foto).

Beeld Marcel van den Bergh

Risico's van het vak

Dit is het verhaal van een oorlogsverslaggever die voor De Telegraaf meer dan zeventig keer naar een crisisgebied is gereisd: van Joegoslavië tot Irak, van Rwanda tot de Krim. Sinds november vorig jaar zit Sanders (54) thuis; hij heeft zich ziek gemeld en stuurt aan op een vertrekregeling.

De journalist wil en kan niet praten met de Volkskrant praten, maar zijn advocaten hebben inzage gegeven in een verslag van zijn carrière; dertien A4'tjes. Sanders' verhaal wordt ondersteund door twee psychologen die stellen dat hij kampt met PTSS, een posttraumatische stressstoornis. De Telegraaf heeft die diagnose niet onderschreven.

Kranten en verslaggevers hadden lang een romantisch beeld van het bestaan als oorlogscorrespondent, ze dachten wellicht onvoldoende na over de risico's van het vak. De vraag dringt zich op of het niet tijd is dat journalisten in crisisgebieden betere begeleiding krijgen.

(Tekst gaat verder onder foto).

Beeld Marcel van den Bergh

Europese training

Tegenwoordig hebben mediabedrijven eigen helmen en kogelwerende vesten. Bij De Telegraaf is dat anders, de krant is er al die tijd van uitgegaan dat Charles Sanders zijn eigen bescherming regelde. Hij was tenslotte in militaire dienst geweest.

Voormalig NOS-correspondent Peter ter Velde heeft een vergelijkbare ervaring. Als hij in 2000 in Israël in de Palestijnse opstand terechtkomt, vraagt hij de NOS met spoed een kogelwerend vest op te sturen. Later blijkt dat het vest veel te dun zou zijn geweest om kogels van kalasjnikovs tegen te houden.

Terug in Nederland gaat hij op cursus. Daarna helpt de NOS met het opzetten van een Europese training waar verslaggevers vanaf 2003 les krijgen over gijzelingen, wapens en het stelpen van bloedingen. Enige tijd later doet ook RTL Nieuws hier aan mee.

Kranten doen dat in die tijd nog niet, deels omdat hun verslaggevers iets minder gevaar lopen dan cameramannen, met hun zware apparatuur. Veel kranten hebben ook geen speciale oorlogsverslaggever, ze sturen liever een correspondent die de regio goed kent en die gebruikmaakt van lokale 'fixers'.

Dat maakt de positie van Charles Sanders uitzonderlijk en hij maakt hiervan zijn specialisme. Hij doet zijn werk graag. Als hij na een lange werkdag met oorlogsverslaggevers een biertje drinkt voelt hij zich uitverkoren, in het middelpunt van de wereldgeschiedenis. De adrenaline is verslavend, hij wordt gedreven door zijn status.

Het is mentaal zwaar. Midden jaren negentig is hij ooggetuige van bombardementen en mortieraanvallen op Sarajevo, waar hij ook wordt beschoten. Gruwelijk zijn de reizen die hij maakt naar Rwanda, vanaf 1994. Hij loopt er rond in de tijd dat Hutu's honderdduizenden Tutsi's vermoordden en overal lijken liggen.

In een terugblik op zijn carrière schrijft de journalist dat sommige beelden uit Rwanda op zijn netvlies gebrand staan: 'Ik zie het nog steeds: tientallen verminkte lichamen, dobberend in het Kivu meer. Gedrogeerde kindsoldaten, vinger aan de trekker van hun AK-47's, die je laarzen willen hebben.'

Softie
Thuis denkt de verslaggever nog vaak aan een zwart jongetje dat bij de Rwandese grens probeerde een vliegtuig in te klauteren, via netten die uit het bagageruim hingen: 'De Russische captain zegt 'No niggers in my plane' en schopt hem in zijn gezicht. Het jochie ploft vijf meter lager op de grond, bewegingloos. Ik zie het, ik hoor het en doe niets.'

Hij vertelt zijn vrouw over zijn angst en schuldgevoel, maar zwijgt erover bij De Telegraaf. Hij is bang dat collega's hem als een softie zien. Op feestjes vertelt hij over zijn belevenissen alsof het de avonturen van Kuifje zijn.

Stoere praatjes horen bij het vak, weten ze bij de NOS en RTL. De omroepen sporen verslaggevers na een heftige reis altijd aan te praten met een psycholoog. 'Bijna iedereen maakt daarvan gebruik', zegt Brechtje van de Moosdijk, chef buitenland van RTL Nieuws. 'Het is niet verplicht, maar we raden een debriefing wel aan. Wij zeggen dat het normaal is; baat het niet dan schaadt het niet.'

(Tekst gaat verder onder foto).

Flashbacks

Zo'n 5 procent van de mensen die een traumatische gebeurtenis meemaken of lang worden blootgesteld aan stress, ontwikkelt een posttraumatische stressstoornis. Waarom de een zoiets beter verwerkt dan de ander, is nog onderwerp van onderzoek. PTSS overkomt ook hulpverleners en verslaggevers. De bekendste symptomen zijn flashbacks, nachtmerries, prikkelbaarheid, verhoogde waakzaamheid, een 'gemarginaliseerd emotioneel leven' en het vermijden van situaties die nare herinneringen kunnen oproepen.

Kranten lopen achter op hun collega's van tv.

Nederlandse kranten moeten journalisten die verslag doen uit oorlogsgebieden beter begeleiden. 'Hoofdredacties zijn zich te weinig bewust van het belang van nazorg en veiligheidstrainingen, zegt Thomas Bruning, secretaris van de Nederlandse Vereniging van Journalisten.

In vergelijking met omroepen is er bij kranten ruimte voor verbetering, vindt Bruning: 'De NOS en RTL Nieuws zijn al jaren goed bezig. Zij sturen bijna iedereen die naar een gevaarlijke plek gaat eerst op cursus. Bij kranten moeten nog stappen worden gezet. De situatie is aan het verbeteren, maar de begeleiding van journalisten is nog te vaak een ondergeschoven kindje.'

De NVJ wijst er op dat verslaggevers steeds vaker als doelwit worden gezien, onder meer door organisaties als Islamitische Staat. Op trainingen leren journalisten gevaarlijke situaties te vermijden, en wat je kunt doen als het dreigt mis te gaan. Ook krijgen ze te horen hoe je moet omgaan met de gevolgen van doodsangst en gruwelijke beelden waarmee ze worden geconfronteerd.

De journalistenvakbond noemt de zaak-Sanders 'een pijnlijk voorbeeld van wat er kan misgaan'. Secretaris Bruning dringt er bij het Genootschap van hoofdredacteuren op aan een convenant over de veiligheid van journalisten in gevaarlijke gebieden te ondertekenen. In 2015 kreeg hij alleen de NOS zo ver zich aan te sluiten bij media als Newsweek, Reuters en de BBC.

Beeld Marcel van den Bergh

Peter ter Velde (NOS): 'Ik ben vaak bij die psycholoog geweest, het was heel fijn met iemand te praten die weet wat je meemaakt. Thuis of op je werk kun je je verhaal niet goed kwijt. Na zo'n gesprek kun je er weer wat beter tegen.'

In de praktijk is het lastig zonder hulp het verschil te zien tussen structurele problemen en een normale heftige reactie op nare ervaringen. Dat je prikkelbaar bent na zoiets is logisch. Je zet je er overheen met het idee: ik red het wel, dit overkomt me niet. Toch kan het je te veel worden.

In 2003 krijgt Sanders naar eigen zeggen last van somberheid, slaapproblemen, flashbacks, nachtmerries, hoofdpijn, prikkelbaarheid en een opgejaagd gevoel. Dat laat hij niet merken en leidinggevenden vragen niet door. 'De vraag of het niet eens genoeg is geweest, is nooit gesteld. Net zomin als er ooit een voorstel komt eens met een psycholoog te gaan praten. Bij Defensie is dat verplicht, De Telegraaf heeft het altijd ontbroken aan enige (mentale) opvang', schrijft hij in het verslag.

Beeld Marcel van den Bergh

PTSS

Dat ligt ook aan hemzelf: 'Eerlijkheidshalve moet ik zeggen dat ik daar ook niet om heb gevraagd. Want als je dit soort reizen maakt, ben je voor de buitenwereld onverzettelijk en gehard. Ik heb er nooit mee te koop gelopen, angsten en twijfels heb ik nimmer geventileerd.'

Ga er maar aan staan, als werkgever. Iemand kiest zelf voor dit gevaarlijke werk, laat heel weinig merken en zegt - soms na enig aandringen - altijd 'ja' als de krant een beroep op hem doet. Ben je dan aansprakelijk als het misgaat?

Het romantische beeld van oorlogsverslaggeving verbleekt als in 1999 freelancejournalist Sander Thoenes overlijdt in Oost-Timor. In 2008 komt de volgende klap: Stan Storimans, cameraman van RTL Nieuws, sterft in Georgië door een clusterbom.

Omroepverslaggever Wouter Kurpershoek ontsnapt een paar keer aan de dood. In 2000 zit hij vier maanden thuis nadat hij radioreportages heeft gemaakt over massamoorden in Afrika en oorlogen. In Sarajevo sneuvelt zijn tolk door toedoen van een sluipschutter. Een tijdje is hij nergens toe in staat, door PTSS.

(Tekst gaat verder onder foto).

Beeld Marcel van den Bergh

Een jaar later gaat het weer bijna mis, als Kurpershoek met een konvooi door Afghanistan rijdt. Vier collega's worden door Talibanstrijders uit de eerste twee auto's gesleurd en doodgeschoten. Kurpershoek zit in de derde auto, die net op tijd wordt gewaarschuwd. Hij besluit een ander specialisme te kiezen.

Wetenschappers krijgen in die tijd meer oog voor psychische gevaren van het vak. Uit buitenlands onderzoek blijkt dat oorlogsverslaggevers behoorlijk veel kans lopen op PTSS. Toch zeggen de meeste Nederlanders er geen last van te hebben. Als oorlogsjournalist moet je niet zeuren over nare ervaringen want je kiest er zelf voor om dit te doen, vinden ze.

Met Sanders gaat het na tegenslag in zijn privéleven steeds slechter. Het goede nieuws is dat de hoofdredactie hem plaatst in een selecte groep 'topverslaggevers'; dat voelt als erkenning. Hij krijgt een salarisverhoging.

Niet zeuren, doorwerken

Als de journalist op een zomerdag in 2011 op tv naar een etappe van de Tour de France kijkt, verschijnt onder in beeld een afschuwelijk bericht: in Noorwegen worden kinderen doodgeschoten op een eiland. 'Weer slaat die verlammende stress toe', schrijft hij. 'Ik heb pijn in mijn buik. Ik wil niet gebeld worden. Ik pak mijn telefoon, loop naar de garage en leg het ding in het dashboardkastje van mijn auto. Laat mij met rust!'

Na de etappe heeft hij vijftien gemiste oproepen. 'De volgende ochtend vlieg ik naar Oslo, die middag vaar ik langs Utoya, waar 85 kinderen en enkele volwassenen zijn doodgeschoten door Breivik. Weer een dodenakker, weer huilende mensen.'

Sanders is een 'binnenvetter', zegt zijn vrouw Barbara, die van 1989 tot 2012 bij de krant werkte. 'Hij had aan de bel moeten trekken bij de hoofdredactie, maar zo'n type is hij niet. Het motto bij de krant is: niet zeuren, doorwerken. De Telegraaf draagt graag uit dat het bedrijf een grote familie is, maar voor je familie hoor je toch te zorgen? De hoofdredactie had moeten zeggen: 'Kom binnen, Charles, vertel eens hoe het echt met je gaat.'

Beeld Marcel van den Bergh

De Volkskrant maakt indien nodig gebruik van hulpverleners, en stuurt geregeld medewerkers op training. De hoofredactie werkt sinds begin dit jaar aan een protocol voor crisisverslaggeving, dat in september wordt voorgelegd aan de correspondenten.

Ook bij veel andere media zijn psychische problemen steeds beter bespreekbaar. Op de NOS-redactie wordt er volgens betrokkenen openlijk over gesproken. Veel hoofdredacteuren bemoeien zich nadrukkelijker met de veiligheid van journalisten. Want niemand twijfelt er nog aan dat zij gevaar lopen, fysiek en mentaal, dus gaat alles professioneler dan vroeger.

In maart 2015 is Sanders het mikpunt van een Twitterrelletje. Jeroen Wollaars, NOS-correspondent in Duitsland, spreekt het vermoeden uit dat Sanders citaten heeft verzonnen in een reportage uit het dorp van de 'zelfmoordpiloot' van German Wings. 'De tweet gaat een eigen leven leiden', schrijft Sanders. 'Wollaars lijkt spijt te hebben, want hij tweet al vrij snel: de vis is er alweer in verpakt. Maar voordat ik het weet, staat op GeenStijl dat ik een 'Perdiepje' heb gedaan.

Messteek

'Terwijl ik van binnen kook, reageer ik - in overeenstemming met het redactiebeleid - niet op de totaal uit de lucht gegrepen aantijgingen. De hoofdredactie zegt tegen me: het waait wel weer over. Ik heb nog steeds spijt dat ik hiermee, puur uit loyaliteit, akkoord ben gegaan. Want het heeft me geraakt in het diepst van mijn journalistieke wezen.'

Als de nieuwe hoofdredacteur, Paul Jansen, aantreedt gaat er een andere wind waaien. Tijdens een vergadering hekelt Jansen de schrijfstijl van zijn oorlogsverslaggever. Sanders zou over alles 'een Telegraaf-sausje' gooien, strooien met ronkende bijvoeglijk naamwoorden. Sommige collega's spreken van karaktermoord.

Eind oktober 2015 gaat het mis, een nieuwe chef beschuldigt hem van werkweigering. Sanders had iemand moeten interviewen, maar heeft dat niet gedaan. Volgens de verslaggever is het een misverstand, hij heeft gebeld maar kreeg te horen dat een Telegraaf-collega hem net voor is geweest. Voor Sanders voelt het als een messteek in zijn rug, hij meldt zich ziek.

Twee psychologen constateren dat hij kampt met PTSS. De klachten zouden met zijn werk te maken hebben. Sinds december wordt hij hiervoor behandeld, met wisselend succes.

Beeld Marcel van den Bergh

Ondertussen proberen de advocaten van Sanders en Telegraaf Media Groep afspraken te maken over een vertrekregeling. TMG wil omwille van de privacy niet op de zaak ingaan. Volgens bronnen beschouwt het bedrijf de zaak als een arbeidsconflict waarin PTSS wordt ingezet om een hogere vergoeding af te dwingen. Er is nooit iets gezegd en nu - onder de nieuwe leiding - komt hij hiermee op de proppen. Is dat niet toevallig?

Volgens Michael Ruperti, advocaat van Sanders, zijn 'zeer kwetsende opmerkingen gemaakt tegen Charles die nog eens extra hard aankwamen gezien zijn klachten'. Die klachten zijn er al dertien jaar, zegt hij, de signalen zijn nooit serieus genomen.

Meer begeleiding

De Nederlandse Vereniging van Journalisten ziet de zaak als een 'pijnlijk voorbeeld van wat er kan misgaan'. Voor de NVJ is het aanleiding om kranten aan te sporen meer werk te maken van begeleiding van journalisten in gevaarlijke gebieden.

Als het verhaal van haar man ertoe leidt dat oorlogsverslaggevers betere begeleiding krijgen, zegt Barbara Sanders, 'dan levert dit nog iets op'. Ze is teleurgesteld in het inlevingsvermogen van TMG. 'Charles is alles kwijt. Ze willen niet eens het woord PTSS in de mond nemen. Pas als hij erkenning krijgt voor zijn klachten kunnen we bouwen aan onze toekomst. Ik ben bang dat hij nooit volledig zal herstellen, hij is pas 54.'

Wat hem goed doet, is de steun van een aantal Telegraafcollega's. Een van hen verwoordt het als volgt: 'Het is onvoorstelbaar dat iemand die jarenlang raketten en mijnen heeft weten te ontwijken, zo door friendly fire wordt geraakt.'

Meer over