'Hoe kan je in vredesnaam wonen in Point Hope, Alaska?'

Acht jaar geleden belandde fotograaf Ellis Doeven in Alaska. Ze ontmoette Art. Nu woont de oud-Greenpeace-activiste er elke zomer tussen de walvisjagers.

Angela, 2015 Beeld Ellis Doeven
Angela, 2015Beeld Ellis Doeven

Dit was de allesoverheersende gedachte, toen de Nederlandse fotograaf Ellis Doeven uit het vliegtuig stapte: hoe kun je hier in vredesnaam wonen?

Het was het najaar van 2008, het was ver onder nul, de eerste sneeuw begon te vallen, het schemerde al vroeg in de middag. Tussen de houten huisjes, strak in het gelid, wapperde het papierafval in een ijzige wind. Verder was het er uitgestorven. Buiten het dorp, op de kale vlakte, lagen karkassen. Het waren autowrakken en stapels bleke walvisbeenderen.

Dit is Point Hope, een Inuitnederzetting van circa negenhonderd zielen in het noordwesten van de Amerikaanse staat Alaska. De plaats ligt op een landtong in de vorm van een gekromde wijsvinger in de Chukchi-zee - vroeger, toen het vaker koud was, kon je in de winter weleens over het ijs in drie dagen oversteken naar Tsjoekotka, Rusland. De bewoners noemen zich Inuit, maar ook Eskimo's - zij die rauw vlees eten - of Inupiaq: echte mensen.

Zie wat er nu van geworden is: Ellis (46) zit in een café in Amsterdam naast Othniel Art Oomittuk jr. (52), kunstenaar en walvisjager uit Point Hope. Ze hebben samen een dochtertje van 4, Anna Kupaaq; straks gaan ze haar van school halen. Ze verblijven afwisselend in Arctisch Amerika en Nederland, zij het de laatste tijd vooral in Amsterdam. Art - zijn roepnaam - woont er nu ook officieel, sinds afgelopen juni.

Cape Thompson, 2009 Beeld Ellis Doeven
Cape Thompson, 2009Beeld Ellis Doeven
Anna Kupaaq speelt met een kariboeschedel, 2015. Beeld Ellis Doeven
Anna Kupaaq speelt met een kariboeschedel, 2015.Beeld Ellis Doeven

Hoe het begon

In 2008 kwam Ellis samen met een journaliste om een reportage te maken over de intussen afgelaste boorplannen van Shell in de Noordelijke IJszee; in Point Hope was het protest het felst. Haar reportage is uitgemond in een langlopend project waarin ze de gemeenschap portretteert die zo langzamerhand de eigen taal, het Inupiaq, en cultuur aan het kwijtraken is. Het Engels domineert er al jaren, dat is er in de jaren vijftig op school soms letterlijk in gemept.

De aanvankelijke aversie had bij Ellis al snel plaatsgemaakt voor nieuws-gierigheid. Wat blijft er nog over van de manier van leven daar, nu de moderne samenleving al bijna tot in de poriën van de Inuit is opgerukt? Zij denken nog niet zoals zo veel westerlingen in te bereiken doelen, ze denken nog vooral in het hier en het nu. Ze voelen verbintenis met het land, de dieren en hun voorouders. Want meer dan de tijd dicteert de natuur er het ritme. Vroeg in de lente trekken eerst de beloega's door de geulen van het zich openende ijs, daarna komen de Groenlandse walvissen voorbij, op weg naar nog noordelijkere wateren. De Inuit gaan eropaf in hun umiaks, hun met zeehondenvel bespannen kano's, ze werpen hun harpoen in de speklaag van de bijna 20 meter lange reuzen. Ze mogen er per seizoen maximaal tien vangen. Ze slaan ook toe als de zalmen er zijn, de forellen, de zeerobben. Zijn de kariboes al gezien in het binnenland? Maar de crossmotoren, de quads, de televisies, de pc's en de pooltafels zijn er ook al weer een hele tijd.

null Beeld Ellis Doeven
Beeld Ellis Doeven

Terug

Ze ging het jaar erop al terug, voor enkele maanden dit keer. Ze maakte lange wandelingen langs de kust en over de toendra, waar het ijs zich had teruggetrokken. Art vergezelde haar, hij vond het te gevaarlijk als ze alleen ging, er zijn ijsberen. Ze liepen wel eens door tot vijf, zes uur in de morgen. Het bleef toch licht, hij ging daarna gewoon door naar zijn werk. Pas nadat ze was vertrokken, besefte ze dat ze verliefd was. Toen hij met zijn houtsnijwerk - vooral maskers en sculpturen - exposeerde in New Jersey, is ze weer naar hem toegegaan.

Ze leerde Point Hope allengs beter kennen. Ze had eerst grote moeite met het doden van de walvissen, ze was nota bene tien jaar activist voor Greenpeace geweest. Maar ze snapt het nu: de Inupiaq vereren de dieren. Het is de walvis die zich aan je geeft als je het waard bent, zo zien ze het. De schedel gooien ze weer in zee, er zal weer een nieuwe walvis uit ontstaan. Het is een mooie gedachte. Ze was vegetariër, nu eet ze rauw vlees. Natuurlijker dan hier kun je het niet krijgen. Groenten zijn er toch niet te kweken.

Van links af: Henry, Luke, Jerrilyn, Anna Kupaaq, Jeri en Ella, 2012 Beeld Ellis Doeven
Van links af: Henry, Luke, Jerrilyn, Anna Kupaaq, Jeri en Ella, 2012Beeld Ellis Doeven
Anna Kupaaq en Josie (rechts), 2014 Beeld Ellis Doeven
Anna Kupaaq en Josie (rechts), 2014Beeld Ellis Doeven

Het leven is zwaar

Ze is intussen ook van de plek gaan houden, maar er permanent wonen, zou ze niet willen. Het leven is er zwaar en dat heeft voor haar niks met de elementen te maken. Het is vooral de uitzichtloosheid, de verveling die ze bij te veel jongeren ziet - ze is er nu eenmaal gevoelig voor. Wat moeten de 17-jarigen na school? Er is geen werk. Vertrekken is lastig, de gemeenschap is hecht, het voelt als familie. Er komen relatief gezien veel zelfmoorden en tienerzwangerschappen voor. Hoewel verkoop van drank officieel verboden is, wordt er mede dankzij smokkelaars stevig gezopen, en niet alleen door jongeren. Het valt haar op dat juist kids uit de gezinnen met traditionele jagers het veel beter doen - ze zijn trots op hun cultuur. Voor anderen biedt sport een uitkomst. Ze zitten bij de Harpooners of Harponerettes. Basketbal is er belangrijk, het houdt ze op het goede pad.

Geen cultuurshock

Hoe vergaat het Art in Amsterdam? Om te beginnen: het was geen cultuurschok, hij woonde eerder al 26 jaar in Oregon, waar hij grafisch ontwerper was. Na twee scheidingen keerde hij in 2007 terug. Hij wilde weer naar zijn wortels, bij zijn familie zijn, zich vrij voelen, het cyclische ritme van de natuur ervaren. Maar ja, toen kwam Ellis. Hij heeft het naar zijn zin in de stad, ze inspireert hem. Hij kijkt graag naar de schilderijen, hij houdt vooral van de oude meesters, hij bewondert de gebouwen. Hij strijkt liefdevol over de bakstenen muur in het café. Zo mooi gemaakt.

Maar in zijn werk, ongeacht waar hij woont, zal hij zich altijd concentreren op, zoals hij het beschrijft, het lied van zijn eigen afkomst. Hij voelt zich verantwoordelijk, hij is een van de weinigen uit Point Hope die iets maken dat een relatie legt met de tijd vóór wat zijn volk 'het contact' noemt. Dat is de periode rond 1830, 1840, toen de eerste blanke walvisjagers opdoken. En dat, zegt hij, waren niet de meest fijnzinnige types. Hooligans, noemt hij ze. Het is nog slechts uit de overlevering van zijn ouders en grootouders dat hij kan opmaken hoe het daarvoor ongeveer is geweest.

Sam en Jade zitten rond middernacht bij het basketbalveldje, 2014. Beeld Ellis Doeven
Sam en Jade zitten rond middernacht bij het basketbalveldje, 2014.Beeld Ellis Doeven

Aanpassen

In de zomer zijn ze graag in Point Hope. Dan is het een kinderparadijs, waar het 24 uur per dag licht is. De school is gesloten. Ze eten en slapen wanneer ze willen. Ze spelen op de kiezelstranden. Ze vissen. Ze gaan op quads mee op jacht naar de kariboes.

Anna Kupaaq past zich volgens haar ouders moeiteloos aan, of ze nu in Point Hope of Amsterdam is. Daar geniet ze van de vrijheid, het hier en het nu, en mag ze een week lang dezelfde kleren aan. Hier in Amsterdam is het op tijd naar bed, de tandjes poetsen en nog even voorlezen.

Maar toen ze laatst uit Point Hope terugkeerde naar Amsterdam, gaf ze ineens neuskusjes. Waar ze dat nou weer vandaan had? De Eskimo's zelf doen het al lang niet meer. Die snuiven nog wel aan elkaars wang de lichaamsgeur van de ander op. Ze zal de boel toch niet door elkaar gaan halen?

Kobe kijkt hoe Art een vlies van de walvislever heeft gesneden om te kunnen gebruiken als trommelvel, 2012. Beeld Ellis Doeven
Kobe kijkt hoe Art een vlies van de walvislever heeft gesneden om te kunnen gebruiken als trommelvel, 2012.Beeld Ellis Doeven
Meer over