Column

'Hoe gevoelig is Merkel voor de roep uit Kiev?'

De grote vraag is of Europa werkelijk bereid is om Oekraïne consequent te steunen, ook als dat een serieuze krachtmeting vereist met Vladimir Poetin, schrijft Paul Brill. 'Het is een vraag die eerder nog aan Berlijn moet worden gesteld dan aan Brussel.'

De Russische president Vladimir Poetin en de Duitse Bondskanselier Angela Merkel. Beeld reuters
De Russische president Vladimir Poetin en de Duitse Bondskanselier Angela Merkel.Beeld reuters

China mag dan in veel opzichten omhoogschieten, maar op het podium van het mondiale theater is het nog altijd een bleke verschijning. Geen présence, geen uitstraling. Dat werd treffend geïllustreerd door de Chinese bijdrage aan de herdenkingsplechtigheid voor Nelson Mandela. Peking had vicepresident Li Yuanchao afgevaardigd. Een man met de trekken van een onberispelijke partijganger, ondanks zijn titel niet behorend tot het hoogste echelon en in elk geval niet iemand die zich geroepen voelt om bij zo'n bijzondere gelegenheid iets meer dan gemeenplaatsen te berde te brengen.

Toch was het een teken aan de wand dat de organisatoren wel voor hem een plaats hadden ingeruimd op de sprekerslijst en niet voor een prominente gast uit Europa of Rusland. Vanuit historisch gezichtspunt zou een Europese en/of Russische spreker bepaald niet hebben misstaan. Wat je er ook van denkt, Moskou was voor Mandela's ANC een cruciaal steunpunt in de gewapende strijd tegen het apartheidsbewind. En in de internationale politieke strijd was Europa misschien wel het belangrijkste slagveld; in landen als Groot-Brittannië, Zweden en Nederland deed in de jaren zeventig en tachtig een krachtige anti-apartheidsbeweging van zich spreken, die ook de nodige politieke invloed uitoefende.

Maar eens te meer blijkt dat erkentelijkheid een beperkte rol speelt in het internationale verkeer. Je kunt je trouwens ook wel voorstellen dat Europa en Rusland momenteel niet levensgroot op de Zuid-Afrikaanse radar staan. Want zowel in Moskou als in de meeste Europese hoofdsteden is men vooral met zichzelf en met de problemen in de naaste omgeving bezig.

Protestbeweging Oekraïne
En niet toevallig gaat dat ook nog eens gepaard met een onverhulde onderlinge confrontatie, namelijk over het beoogde associatieverdrag van Oekraïne met de Europese Unie, dat onder Russische druk op het laatste moment werd afgezegd door president Viktor Janoekovitsj. Wat in Oekraïne zelf de aanzet heeft gegeven tot een protestbeweging, die in omvang en felheid niet onderdoet voor de befaamde Oranje Revolutie van 2004.

Terwijl europarlementariërs met Oekraïense vlaggen zwaaien en hooggestemde resoluties aannemen, is het goed scherp voor ogen te houden wat de demonstranten op het Onafhankelijkheidsplein van Kiev beweegt. Het massale protest draait niet in de eerste plaats om dat associatieverdrag. Het gaat duidelijk om iets groters.

Hoewel er in het oosten van het land zeker nog sprake is van een sterke oriëntatie op Rusland, wil een meerderheid van de bevolking absoluut voorkomen dat Oekraïne weer terechtkomt in een onderhorige positie ten opzichte van Moskou. Een positie met alle verschijnselen die daarbij horen en door het bewind- Janoekovitsj al volop worden geëtaleerd: autocratische mores, intimidatie van tegenstanders, corruptie, een monopoliepositie voor een kleine kliek rond de president, wiens familie steeds meer sectoren van de economie in haar greep heeft gekregen.

Natuurlijk hopen de Oekraïners dat associatie met de EU hun kwakkelende economie zal opkrikken. Maar bovenal willen ze een samenleving naar Europees model, met rechtsgelijkheid en meningsvrijheid, zonder willekeur, structurele corruptie en nepotisme.

Vliegwiel van Europa-Rusland
De grote vraag is of Europa werkelijk bereid is om hen in dat verlangen consequent te steunen, ook als dat een serieuze krachtmeting vereist met Vladimir Poetin en diens streven naar een Russische neo-invloedssfeer. Het is een vraag die eerder nog aan Berlijn moet worden gesteld dan aan Brussel, hoe nijver EU-vertegenwoordigster Catherine Ashton ook aan het bemiddelen is. Want laten we wel wezen: de verstandhouding tussen Berlijn en Moskou is het vliegwiel van de relatie Europa-Rusland.

De Duitse houding is ambigu. Het ontbreekt niet aan weerzin tegen Poetins hardhandige regeerstijl - zie de beslissing van bondspresident Joachim Gauck om de Winterspelen in Sotsji te mijden. Anderzijds heeft de intensieve handelsrelatie een krachtige pro-Russische lobby voortgebracht, die ook in de politiek zijn vertakkingen heeft. Die zal zich nog meer doen gelden wanneer straks het ministerie van Buitenlandse Zaken in handen komt van de SPD, de partij van Gerhard Schröder.

Angela Merkel moet duidelijk minder hebben van de machthebber in Moskou dan haar voorganger. Maar ze zit ook niet te springen om extra financiële verplichtingen, die onvermijdelijk zijn als de EU Oekraïne wil behoeden voor Russische afpersing. Mede daarom hebben de Oekraïense democraten het pleit beslist nog niet gewonnen.

Paul Brill is buitenland-commentator van de Volkskrant
Reageren? p.brill@volkskrant.nl

Meer over