AnalyseGreat Replacement Theory

Hoe gevaarlijk is normalisering van de omvolkingstheorie?

Radicale begrippen zoals omvolking, waar de aanslagpleger in Buffalo naar verwees, lijken sluipenderwijs mainstream te worden. Het ongemak daarover groeit ook in Nederland, blijkt uit de reacties op een uitzending van Ongehoord Nederland.

Robert van de Griend en Haro Kraak
De Vlaamse politicus Filip Dewinter. In een uitzending van de omroep Ongehoord Nederland verkondigde de Vlaamse politicus de omvolkingstheorie.  Beeld BELGA
De Vlaamse politicus Filip Dewinter. In een uitzending van de omroep Ongehoord Nederland verkondigde de Vlaamse politicus de omvolkingstheorie.Beeld BELGA

Het interview was een piketpaaltje: het markeerde de eerste keer dat een politicus op de publieke omroep zonder enige tegenwerking de rabiate theorie mocht verkondigen die al vele aanslagplegers inspireerde. Op 10 mei zat de Vlaamse politicus Filip Dewinter bij Ongehoord Nieuws op NPO 1. Bij beelden van winkelende moslima’s, zei hij: ‘Ons volk wordt vervangen door een ander volk en samen met die bevolkingsruil komt er natuurlijk ook een beschavingsruil.’

In de vraag van de presentator lag de bevestiging van de theorie besloten: ‘Waarom doen we dit?’

‘Omwille van de multiculturele, politiek-correcte verblinding natuurlijk’, zei Dewinter. ‘Men streeft naar een samenleving van superdiversiteit, waar men de illusie heeft gecreëerd dat we gelijkheid kunnen organiseren door de poorten van Europa open te zetten.’

De timing was saillant. Vier dagen later trok een 18-jarige jongeman met een semiautomatisch geweer door de Amerikaanse stad Buffalo. Zijn doel: zo veel mogelijk zwarte mensen vermoorden. Er vielen tien doden.

In een 180 pagina’s tellend manifest, dat hij online had gezet, beschrijft deze Payton Gendron hoe hij op het forum 4chan in aanraking kwam met de ‘Great Replacement Theory’, in het Nederlands omvolking genoemd. Het is tijd, schreef hij, om ‘de vervangers aan te vallen’.

De timing van de uitzending van Ongehoord Nieuws wekte ook verontrusting bij Kamerleden. Een meerderheid stelde donderdag Kamervragen als: ‘Welke risico’s zijn er voor de Nederlandse maatschappij als de publieke omroep (onweersproken) omvolkingstheorieën uitzendt?’

Ook de NPO-Ombudsvrouw kreeg veel klachten over Ongehoord Nederland en werkt aan een onderzoek naar de omroep. De kritiek en zorgen passen in het groeiende ongemak over het sluipenderwijs mainstream worden van radicale begrippen zoals omvolking.

Anders Breivik

‘Tien jaar geleden kon je dit soort theorieën alleen vinden in obscure hoekjes van het internet’, zegt terrorismedeskundige Jelle van Buuren. ‘Inmiddels wordt er in de Tweede Kamer, op de sociale media van politici en op de publieke omroep onomwonden over gesproken.’ De vraag is: hoe gevaarlijk is het om deze theorie te normaliseren?

Dat het omvolkingsdenken desastreus kan uitpakken, is de afgelopen jaren wel gebleken. Payton Gendron was lang niet de eerste terrorist die zich erdoor liet leiden. Onder anderen Anders Breivik in Noorwegen, Brenton Tarrant in Nieuw Zeeland, en de plegers van de aanslagen in Pittsburgh, El Paso, Charleston gingen hem voor.

In Nederland is de omvolkingstheorie zo populair onder aanhangers van extreem-rechts gedachtengoed dat de NCTV en de AIVD er herhaaldelijk voor waarschuwden in hun dreigingsrapporten. Dat doen ze niet in de laatste plaats omdat er twee andere trends waarneembaar zijn: de aanhangers nemen in aantal toe en discussiëren onderling steeds vaker over de noodzaak van bewapening. In februari werd er in Zeeland nog een rechts-extremist gearresteerd die met zijn 3D-printer een semiautomatisch wapen aan het uitprinten was.

Hoe groot de kans in Nederland is op een aanslag uit extreem-rechtse hoek, valt volgens Van Buuren niet te voorspellen. ‘Je kunt wel zeggen: het is de laatste jaren meer voorstelbaar geworden dan voorheen. Het discours is virulent en genormaliseerd. Dat kan een eenling altijd inspireren.’

Thierry Baudet op verkiezingsavond in 2017. De Forum-leider stelde in de campagne dat er sprake was van een ‘homeopathische verdunning’ van de Nederlandse bevolking. Beeld ANP
Thierry Baudet op verkiezingsavond in 2017. De Forum-leider stelde in de campagne dat er sprake was van een ‘homeopathische verdunning’ van de Nederlandse bevolking.Beeld ANP

Thierry Baudet

Een van de eerste keren dat in Nederland publiekelijk een variant van de omvolkingstheorie werd besproken, was toen Thierry Baudet in 2017 tijdens zijn verkiezingscampagne stelde dat er sprake was van een ‘homeopathische verdunning’ van de Nederlandse bevolking ‘met alle volkeren van de wereld’.

Kort ervoor had Baudet verkondigd dat het Westen lijdt aan een ‘auto-immuunziekte’. ‘Een deel van ons organisme – een belangrijk deel: ons afweersysteem – heeft zich tegen ons gekeerd. (...) Kwaadwillende, agressieve elementen worden ons maatschappelijk lichaam in ongehoorde aantallen binnengeloodst.’

In zijn beschrijving zat al het element dat cruciaal is in het omvolkingsdenken: het is een complot. Er vindt niet zomaar een demografische verschuiving plaats, nee, de machthebbers doen het met opzet. De reden daarvan verschilt. Tucker Carlson, de Fox News-presentator die volgens The New York Times omvolking vierhonderd keer ter sprake bracht in zijn programma, zegt vaak dat er een electorale afweging achter schuilgaat. Democraten zouden gehoorzame migranten binnenhalen om hen met uitkeringen aan zich te binden als stemmers.

‘De rol van de omvolkingstheorie is binnen uiterst-rechts niet te overschatten’, zegt Willem Wagenaar, extreem-rechts-onderzoeker bij de Anne Frank Stichting. ‘Het is de dominante gedachte binnen het hele scala – van de neonazi’s tot aan Forum en PVV.’

Deze week vond in Hongarije het conservatieve congres CPAC plaats, mede onder de vlag van de omvolkingstheorie. Tucker Carlson sprak er en ook een afvaardiging van FvD was aanwezig. Voorafgaand aan het congres zei premier Viktor Orbán dat het Westen zelfmoord aan het plegen is door middel van immigratie.

‘Massa-experiment’

Volgens Jason Stanley, propaganda-expert en professor aan de Amerikaanse universiteit Yale, is er een zorgwekkend ‘massa-experiment’ gaande. ‘Wat gebeurt er als je wereldwijd een nazistische complottheorie, die migranten wegzet als bedreigers van onze ooit zo grootse beschaving en daarmee geweld tegen die migranten rechtvaardigt, normaliseert? Ik weet het niet. Maar ik denk niet dat het verstandig is.’

Terrorismeonderzoeker en hoogleraar Beatrice de Graaf vindt dat politici en televisiemakers die de omvolkingstheorie onweersproken verspreiden bijdragen aan een klimaat waarin aanslagen kunnen plaatsvinden. ‘Juridisch gezien hebben ze geen schuld aan die aanslagen’, zegt De Graaf. ‘Maar onderzoek wijst uit dat het verspreiden van dit soort ideeën kan leiden tot de sociale inbedding ervan in de maatschappij. Vanuit politiek-moreel perspectief zou je dus wel kunnen spreken van schuld. Dat raakt natuurlijk aan de vrijheid van meningsuiting. Maar dat je de vrijheid hebt om alles te zeggen, betekent nog niet dat je het ook moet doen.’

Ongehoord Nederland staat nog steeds pal achter de uitzending met Filip Dewinter. De omroep is slachtoffer van een ‘vals narratief’, zei voorzitter Arnold Karskens tegen de NOS. ‘We hebben het op een hele nette manier gedaan.’