ReportageNederland aardgasvrij

Hoe gaat het aardgasvrij maken van huizen in Overvecht-Noord en Garyp?

Het aardgasvrij maken van bestaande huizen schiet nog niet erg op, blijkt uit een inventarisatie van de Volkskrant. We gingen terug naar de ‘proeftuinen’ Overvecht-Noord in Utrecht en het Friese dorp Garyp om te horen welke vorderingen daar afgelopen jaar zijn gemaakt.

Het Friese Garyp (1.700 inwoners) ligt redelijk op koers met het van het gas af halen van woningen. Beeld Harry Cock / de Volkskrant
Het Friese Garyp (1.700 inwoners) ligt redelijk op koers met het van het gas af halen van woningen.Beeld Harry Cock / de Volkskrant

De proeftuinen zijn dan ook vooral bedoeld om knelpunten op te sporen en te leren, benadrukken gemeenten en de rijksoverheid. Om te zien hoe dat leerproces verloopt, keert de Volkskrant met enige regelmaat terug in Utrecht Overvecht-Noord en in Garyp. Wat komt er allemaal kijken bij het verwezenlijken van groene dromen? Vorig jaar bleek dat waar in Friesland de geesten al behoorlijk rijp waren, de gemeente Utrecht op veel weerstand stuitte. Hoe ging het verder?

Garyp

Wat met al die oude huizen?

Als één van de weinige proeftuinen kende Garyp een voortvarende start. Inmiddels zijn 58 huizen van het aardgas afgesloten, na Purmerend het hoogste aantal. In het Friese dorp (1700 inwoners) werd in 2019 al door vijftig bewoners opdracht gegeven om de woning van het aardgas af te halen. In 2020 kwamen daar dertig bij. Iets minder dan de wederom beoogde vijftig. ‘Corona gooide wat roet in het eten’, zegt projectleider Jacob Miedema.

Vanwege onzekere financiële vooruitzichten stelden enkele bewoners hun groene ambitie voorlopig uit. Maar vooral het door het virus volledig stilvallen van het sociale leven deed de voortgang stokken. Daar moet Garyp Aardgasvrij het namelijk van hebben: mensen die elkaar aansteken en aan de hand genomen worden, van een uitvoerige scan van hun woning tot en met het aanvragen van offertes. Miedema: ‘Het kost veel tijd, maar het werkt.’

Inmiddels is de helft van de bijna 750 huizen in het dorp doorgelicht op verduurzamingskansen, 113 eigenaren hebben een ‘woningverbeterplan’. Toch stuit ook het Friese optimisme op praktische bezwaren. Met name de categorie oude, slecht geïsoleerde huizen (bijna de helft van alle woningen in het dorp) wordt een probleem, zegt Gjalt Benedictus, voorzitter van de Enerzjy Koöperaasje Garyp (EKG). Volledig strippen lijkt onontkoombaar, de kosten kunnen oplopen tot meer dan een ton. ‘Voor die huizen is all electric eigenlijk geen optie.’

Betaalbaarheid is cruciaal. ‘Maar je komt uit op een terugverdientijd van 40 jaar’, zegt Benedictus. ‘Bewoners kunnen dat niet betalen en het huidige financiële instrumentarium biedt geen alternatief.’ Zeker omdat in oudere huizen vaker oudere mensen wonen die denken: het zal mijn tijd wel duren. Juist hier wreekt zich het voorlopig sneven van wat aangekondigd was als het ei van Columbus: de ‘gebouwgebonden financiering’, een speciale duurzaamheidslening met de waardevermeerdering van het huis als onderpand. Banken zagen er een te groot risico in.

Voor de proeftuinfase blijft alle huizen in het dorp helemaal van het gas af het doel. ‘Maar misschien blijkt dat slechts voor een kwart van de woningvoorraad realistisch’, zegt Benedictus. Daarom is het daarna wellicht reëler te kijken naar het hogere doel. niet per se van het gas af, maar CO2-uitstoot verminderen. Waar nu nog elk huishouden evenveel verduurzamingssubsidie krijgt, neigt Garyp ernaar de oude huizen waar bijvoorbeeld met betere isolatie relatief veel klimaatwinst te behalen valt financieel meer te ondersteunen. Zelfs als ‘van het gas af’ geen realistisch perspectief is.

Naast de kleine stappen blijven de dromen groot. Een uitbreiding van het eigen zonnepark met nog eens honderden panelen staat dit jaar op de planning. Experimenteren met waterstof zou kunnen. Of een eigen dorpswindmolen – hoewel dat ook in landschapsminnend Friesland uiterst gevoelig ligt.

Overvecht-Noord

Een pannenset voor inductie als lokmiddel

In proeftuin Overvecht-Noord verschenen het afgelopen jaar meer beren op de weg. Een onderzoek maakte nogmaals duidelijk dat alternatieven voor aardgas per definitie duurder uitvallen. Ook viel voor een deel van de wijk een belangrijke reden weg om in 2030 van het gas af te gaan. Was eerst het vooruitzicht dat in 2030 hoe dan ook de gasleidingen vervangen moesten worden, nu blijkt dat, vanwege veiligheid, dat voor een deel van de gasleidingen al eerder moet.

Eind vorig jaar kwamen uit een studie de twee meest kansrijke alternatieven voor aardgas naar voren. Een collectief warmtenet zou economisch de meest aantrekkelijke optie zijn, en voor een klein deel van de wijk lonkte de warmtepomp. Maar hoe dan ook wordt het duurder dan aardgas. Daarom start Utrecht nóg een onderzoek naar hoe en of deze opties toch betaalbaar zijn te maken. Het uitgangspunt blijft dat de bewoners niet meer gaan betalen dan nu. Op de 4,7 miljoen euro rijkssubsidie legt de gemeente nog 3,75 miljoen euro bij.

Deze flats in Overvecht-Noord zouden ook gasloos moeten worden. Beeld Harry Cock / de Volkskrant
Deze flats in Overvecht-Noord zouden ook gasloos moeten worden.Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Ondertussen heeft netbeheerder Stedin haast. Al dit jaar wil die beginnen met de voorbereidingen van de vervanging van 20 kilometer gasleiding in de wijk in 2023. Zo’n 6 kilometer daarvan - kosten van de vervanging 1,8 miljoen euro - loopt langs flats waar bewoners alleen voor het koken van gas afhankelijk zijn.

Daarom willen de gemeente, de corporaties en de netbeheerder nu deze bewoners gaan verleiden over te stappen op inductiekoken. Met een aantrekkelijk aanbod: de bewoners krijgen een inductieplaat, een nieuwe pannenset en zo nodig een aangepast elektriciteitsnet, ter waarde van ongeveer 2500 euro. Daarvoor betalen ze maandelijks een tientje, terwijl ze de gasrechten, eveneens een tientje per maand, niet meer hoeven te betalen.

Zo’n zeventig bewoners krijgen dit aanbod op proef. Nog niet duidelijk is of zij allemaal zullen toehappen. Als een paar bewoners weigeren, moet Stedin toch nieuwe gasleidingen aanleggen. Daarom heeft de netbeheerder in november aan het Rijk gevraagd om, als stok achter de deur, bewoners in het uiterste geval te kunnen dwingen de overstap te maken. Maar dat wil de Tweede Kamer niet. Die nam eerder vorig jaar een motie aan die dwang uitsloot om van het gas af te gaan.

Ondanks alle inspanningen zijn er in Overvecht-Noord nog nauwelijks huizen van het gas af gegaan. Wethouder Lot van Hooijdonk (GroenLinks) laat zich niet uit het veld slaan. ‘Er moet nog veel gebeuren om de gastransitie betaalbaar en betaalbaar te maken. Maar dit is het begin van een reis van 30 jaar.’

Lees ook

In aardgasvrije proeftuinen bestaat de oogst vooralsnog vooral uit obstakels
Als het grootste Nederlandse experiment in het aardgasvrij maken van bestaande huizen ons iets leert, is het dat de praktijk een harde leerschool is. Na ruim twee jaar zijn pas in vier van de eerste 27 proefwijken – en dorpen opgeteld 206 huizen van het gas afgesloten, blijkt uit een inventarisatie van de Volkskrant. De techniek, het draagvlak, de kosten: tot dusver valt eigenlijk alles tegen. Toch houden Rijk en gemeenten de moed erin.

Meer over