Reportage

Hoe ernstig is de corruptie in Oekraïne nog?

Als je door de verkeerspolitie wordt aangehouden in Kiev kom je niet meer weg met wat smeergeld: gewoon boete betalen. Toch bestaat er nog veel corruptie. 'Vroeger werden er miljarden gestolen, nu miljoenen.'

Een welgestelde inwoner van Kiev in een dure auto heeft het niet zo op fotografen. Achter hem een bus met militairen. Beeld Daniel Rosenthal
Een welgestelde inwoner van Kiev in een dure auto heeft het niet zo op fotografen. Achter hem een bus met militairen.Beeld Daniel Rosenthal

Vraag een Oekraïner wat hem het meest dwarszit in het leven en hij zal zeggen: corruptie.

De corruptie was een van de belangrijkste motieven voor de opstand tegen president Janoekovitsj in 2014, maar bijna twee jaar later wordt er nog steeds steen en been geklaagd. Toch is er voor de gewone burger wel veel verbeterd, zegt Oleh Vlasenko, een chauffeur uit Kiev. 'De nieuwe politie is eerlijk. Vroeger werd je voor van alles en nog wat aangehouden en staken ze de boetes in hun zak, maar nu krijg je alleen een boete als je echt een overtreding hebt begaan.'

Het beste teken is volgens hem dat de politie tegenwoordig wagens met een VR-nummer durft aan te houden. VR staat voor Verchovna Rada, het parlement. 'Tot voor kort durfde de politie auto's van parlementsleden niet aan te houden, wat ze ook hadden gedaan. Want het draaide er altijd op uit dat ze later een uitbrander kregen van hun chef of nog erger.'

Maar het heeft ook zijn nadelen, klaagt een andere automobilist. 'Vroeger kon je tenminste nog iets regelen, maar nu valt er met die lui gewoon niet meer te praten. Het is boete betalen en daarmee uit, heel ergerlijk!'

De hervorming van het vroeger door en door corrupte politieapparaat is een van de meest zichtbare veranderingen onder het nieuwe bewind, maar ook elders is voelbaar dat er iets aan het veranderen is.

'Ik heb vorige maand een week in het ziekenhuis gelegen, maar ik heb geen cent hoeven te betalen,' zegt een andere man uit Kiev. 'Vroeger kleedden ze je totaal uit en moest je voor van alles onder de tafel bijbetalen. Maar deze keer niets!'

Toch leeft er nog steeds veel achterdocht tegen de autoriteiten, want in de voormalige Sovjetrepublieken is iedereen er nu eenmaal van overtuigd dat de machthebbers er alleen maar op uit zijn hun zakken te vullen. Maar is die achterdocht ook terecht?

'Deels wel', zegt Jevgen Tsjernjak van de internationale waakhond Transparency International. 'Vergeleken met de tijd van Janoekovitsj is er veel veranderd. Toen werden er miljarden gestolen zonder dat iemand er wat van zei, nu miljoenen, maar leidt dat wel tot veel kabaal. Kortom, het gaat de goede kant op, maar het gaat soms wel langzaam.'

Artjom Sytnyk, chef van het nieuwe anticorruptiebureau Beeld Daniel Rosenthal
Artjom Sytnyk, chef van het nieuwe anticorruptiebureauBeeld Daniel Rosenthal

Obstakel: het parlement

Het grootste obstakel is volgens hem het Oekraïense parlement, dat vol zit met 'hele en halve miljonairs'. Na de opstand tegen het corrupte bewind van president Janoekovitsj nam het parlement een wet aan die ambtenaren, bewindslieden, rechters en politiefunctionarissen verplicht hun inkomsten en bezittingen op internet aan te geven. 'Maar kennelijk hadden de heren parlementariërs de tekst niet gelezen, want toen die er eenmaal door was, werden ze bang en begonnen ze op de rem te trappen', zegt Tsjernjak.

Om meer tijd te krijgen hun bezittingen te verbergen, probeerden de parlementariërs volgens Tsjernjak voor elkaar te krijgen dat de wet pas in 2017 van kracht zou worden. 'Maar samen met de Europese Commissie hebben we zoveel lawaai gemaakt, dat ze bang werden', zegt Tsjernjak. 'Ook president Porosjenko koos onze kant en dreigde met een veto tegen het afgezwakte wetsontwerp.' Het resultaat was dat de afgevaardigden zich deze maand schoorvoetend bij de wet neerlegden.

Een gunstig teken is ook dat de parlementariërs op 29 maart met overweldigende meerderheid voor het ontslag van Viktor Sjokin, de hoogste aanklager van Oekraïne, stemden. Sjokin lag al geruime tijd onder vuur, omdat hij dwars lag bij onderzoeken naar corrupte aanklagers.

'Hallelujah! Eindelijk!', reageerde de hervormingsgezinde ex-minister van Economische Zaken Aivaras Abromavicius, die onlangs aftrad uit onvrede over de tegenwerking die hij van hogerhand ondervond bij het bestrijden van de corruptie.

De afgelopen tijd is er een reeks anticorruptiemaatregelen genomen: er is een ombudsman voor het bedrijfsleven bij wie zakenlieden kunnen klagen over corruptie, een website Habardoks (habar is het Oekraïense woord voor smeergeld) waar mensen anoniem corrupte ambtenaren kunnen aangeven en er is een nationaal agentschap voor de corruptiebestrijding.

Volgens Tsjernjak wist zijn organisatie onlangs samen met enkele andere ngo's te voorkomen dat een dubieuze kandidaat tot hoofd van het nieuwe agentschap werd benoemd. 'Hij reed in een Porsche Infinity, die zogenaamd van zijn schoonmoeder was. Als hij was aangenomen, zou het agentschap één grote corruptiemachine zijn geworden.'

Onafhankelijke aanklager

Maar de belangrijkste hervormingen zijn de benoeming van een speciale, onafhankelijke aanklager voor corruptiezaken en de vorming van het Nationale Anti-Corruptie Bureau van Oekraïne (NABOe), dat losstaat van alle andere overheidsorganen. 'Zij zijn nog maar net begonnen, maar ze doen heel goed werk. Voor het eerst beginnen ambtenaren echt bang te worden', zegt Tsjernjak.

'We kunnen helemaal onafhankelijk van iedereen opereren', zegt NABOe-chef Artjom Sytnyk. 'We hebben onze eigen rechercheurs, onze eigen analytische afdeling, we hebben toegang tot alle databanken van de overheid en we hebben onze eigen 'spetsnaz'-eenheid'. Die zwaarbewapende commando's zijn getraind om arrestaties te verrichten, maar hebben ook de taak het personeel van het anticorruptiebureau te beschermen.

Een sollicitatiecommissie, waarin ook vertegenwoordigers van ngo's zitten, is nog bezig personeel te selecteren voor het bureau, maar na bijna een jaar lopen bij het NABOe al tachtig onderzoeken naar corruptie op hoog niveau. Onder de zaken die inmiddels bij de rechter liggen is een aanklacht tegen een ambtenaar van het Openbaar Ministerie die smeergeld had aan genomen van iemand die uitgerekend bij het NABOe een baantje probeerde te krijgen.

Betekent het feit dat er een speciale, onafhankelijke aanklager voor corruptiezaken moest worden benoemd dat gewone openbare aanklagers niet zijn te vertrouwen? 'Nou, laten we het zo zeggen', begint Sytnyk voorzichtig, 'er leven wel wat twijfels aan het werk van het Openbaar Ministerie, niet alleen bij de bevolking, maar ook bij de Europese Commissie. Daarom is het beter dat we een onafhankelijke aanklager en een onafhankelijk anticorruptiebureau hebben.'

Onder de bevolking geniet het nieuwe bureau veel vertrouwen, maar in het parlement is het enthousiasme minder groot. 'Dat bleek wel uit de ontwerpbegroting voor 2016. Daarin was eerst geen cent voor ons bureau uitgetrokken. Maar onder druk van het IMF en de Europese Commissie kwam er toch geld.'

Volgens Sytnyk heeft zijn bureau ook last van de Oekraïense media die vaak in handen zijn van oligarchen. 'Zij proberen ons zwart te maken, omdat wij onderzoek doen naar de handel en wandel van hun eigenaars. Dat is niet zonder gevaar, maar we hebben geen andere keuze. Als dit anticorruptiebureau geen succes heeft, lopen de hervormingen op niets uit.'

President Petro Porosjenko van Oekraïne is zwaar onder vuur komen te liggen na onthullingen dat hij een deel van zijn vermogen in een brievenbusfirma op de Maagdeneilanden heeft geparkeerd. Op die manier zou Porosjenko hebben geprobeerd de belastingen te ontwijken.

De president beloofde bij zijn aantreden in juni 2014 dat hij zijn Roshen-concern, waaronder snoepfabrieken, scheepswerven en verscheidene mediabedrijven vallen, zou verkopen. Maar uit uitgelekte documenten van een Panamese belastingfirma blijkt dat hij twee maanden later een brievenbusfirma liet oprichten waarin hij zijn belangen onderbracht.

Porosjenko bezwoer maandag dat hij niets onwettigs had gedaan. Op zijn Facebook-pagina zei de president dat hij keurig belasting betaalt en dat hij zich sinds zijn aantreden niet meer bemoeit met het Roshen-concern. Het beheer daarvan heeft hij naar eigen zeggen in handen gegeven van een advocatenkantoor. Volgens dat kantoor zou de brievenbusconstructie bedoeld zijn geweest om de verkoop van zijn bedrijf te vereenvoudigen.

Porosjenko Beeld AP
PorosjenkoBeeld AP

Maar die verklaring stuit bij veel mensen op ongeloof. Oleh Ljasjko, de leider van de populistische Radicale Partij, riep zijn collega-afgevaardigden in het parlement op een afzettingsprocedure in gang te zetten tegen de president. 'Ze moeten ophouden te doen alsof ze de corruptie bestrijden. Porosjenko moet aftreden', zei hij.

De kans dat de parlementariërs inderdaad een afzettingsprocedure beginnen tegen Porosjenko is echter klein, omdat zijn partij voldoende zetels heeft om een dergelijke procedure tegen te houden.

Ook afgevaardigde Moestafa Najem, die in 2014 de aanzet gaf tot de opstand tegen het bewind van president Janoekovitsj, vond dat een afzettingsprocedure te ver gaat, omdat er nog 'geen bewijzen zijn voor een misdrijf'. Maar volgens hem moet het parlement de beschuldigingen wel onderzoeken.

Het onafhankelijke Anti-Corruptie Bureau (NABOe) zei niets te kunnen doen, omdat het geen onderzoek mag instellen tegen een zittende president. Dat mag volgens de grondwet alleen het Oekraïense parlement.

Meer over