Reconstructie

Hoe een ‘kansloos’ protest tegen Zwarte Piet vleugels kreeg

Activisten bij de landelijke intocht in Gouda in 2014.  Beeld Marcel van den Bergh/VK
Activisten bij de landelijke intocht in Gouda in 2014.Beeld Marcel van den Bergh/VK

Zwarte Piet leek decennialang een onschuldig figuur. Inmiddels vinden veel Nederlanders hem een kwalijk karakter bij het Sinterklaasfeest. Hoe kregen activisten dat voor elkaar? Een reconstructie van tien jaar strijd in zes sleutelmomenten.

Ashwant Nandram

1. Het prille begin

‘Kansloos.’ Dat is de eerste reactie die Raul Balai (40) krijgt als hij twee vrienden vertelt over zijn nieuwste campagne-idee. Het is eind 2010 en Balai heeft vrienden over de vloer in zijn Amsterdamse appartement. Ze lachen als hij vertelt dat hij Nederland van Zwarte Piet af wil helpen. ‘Dat gaat je niet lukken’, zo klinkt het.

Maar Balai ziet kansen. De grafisch ontwerper is gewend in campagnes te denken. Wie naar Zwarte Piet leert kijken – donkere schmink, gouden oorbellen, dikke lippen, krulhaar – ziet er vanzelf het raciale karikatuur van de zwarte man in. De gemiddelde Nederlander moet alleen een handje worden geholpen, vindt hij.

Op zondag 9 januari 2011 nodigt Balai een groep gelijkgestemden uit. Mensen die zich net als hij ergeren aan Zwarte Piet. En dat zijn er nogal wat. Onder hen veel kunstenaars, onder wie dichter Jerry Afriyie (40). De bijeenkomst is achteraf van groot belang voor de strijd tegen Zwarte Piet, blijkt uit deze reconstructie. De Volkskrant sprak met negen mensen die de afgelopen tien jaar betrokken waren bij Kick Out Zwarte Piet en zijn voorgangers, onder wie Quinsy Gario, Jerry Afriyie, Raul Balai en Elvin Rigters.

Het uiterlijk van Piet staat in die tijd niet voor het eerst ter discussie. In de jaren negentig organiseerde een actiecomité uit de Amsterdamse Bijlmermeer ‘Zwarte Piet = Zwart verdriet’- demonstraties en handtekeningenacties. Maar de weerstand tegen het veranderen van de traditie blijkt groot. Als het feest je niet bevalt, krijgen de actievoerders te horen, ga je toch terug naar je eigen land? Dat raakt een gevoelige snaar: hoewel veel activisten al jaren in Nederland wonen, zijn ze vaak geboren in de voormalige koloniën. Tot op zekere hoogte blijven ze zich hier gast voelen.

De meeste mensen die zondagmiddag bijeenkomen in het atelier van Balai, zijn hier geboren. Dat maakt de vastberadenheid groot, al zijn ze het niet over alles eens. Alle aanwezigen willen af van Zwarte Piet, sommigen willen zelfs helemaal stoppen met het Sinterklaasfeest.

De activisten discussiëren in de weken daarna ook over een andere, wezenlijke vraag: hoeveel confrontatie is nodig om het publiek van hun motieven te overtuigen? Kunstenaar Quinsy Gario (37) oppert de leus ‘Zwarte Piet is racisme’. Hoewel anderen vrezen dat de term ‘racisme’ als een rode lap werkt, stemmen ze in. Ze besluiten dat de Pietenfiguur mag blijven, maar dat zijn kleur moet veranderen.

2. Bij de intocht

Wel of niet demonstreren bij de nationale intocht van Sinterklaas? Die vraag houdt de actievoerders aan het eind van de zomer van 2011 bezig. Het is brutaal, weten ze, miljoenen kinderen en hun ouders kijken immers live op tv naar de aankomst van de Sint. Maar, zo redeneert Afriyie, ‘hoe geloofwaardig zijn we als ons punt niet durven te maken op het heiligste moment van het feest?’

Dus stappen Gario en Afriyie op 12 november 2011 om 8 uur de trein in, met een T-shirt met de gekozen leus erop, richting Dordrecht. Ze voegen zich zwijgend in het publiek. In een mum van tijd worden de twee hardhandig gearresteerd. Een omstander filmt hoe Gario op de grond ligt, kermend van de pijn. De ombudsman zal later oordelen dat de aanhouding onterecht was, en dat de politie buitenproportioneel geweld heeft gebruikt.

Quinsy Gario en Jerry Afriyie worden in Dordrecht gearresteerd, 2011. Beeld zwartepietisracisme.com
Quinsy Gario en Jerry Afriyie worden in Dordrecht gearresteerd, 2011.Beeld zwartepietisracisme.com

De beelden van de arrestatie, die via de website GeenStijl een groot publiek bereiken, leiden tot verbolgen reacties. Woedende berichten belanden in de inbox van Afriyie en Gario: hoe durfden ze te demonsteren bij een kinderfeest? In de zwarte gemeenschap heeft het filmpje een omgekeerd effect. Een dag na de arrestatie verschijnen ook langs de Amsterdamse intocht activisten, die eveneens worden aangehouden.

3. Amsterdam gaat om

De sfeer in de werkkamer van de Amsterdamse burgemeester Eberhard van der Laan is om te snijden. Het is 18 juli 2012 en de activisten zitten tegenover het lokale intochtcomité. De activisten hebben hun beklag bij Van der Laan gedaan, die sympathie toonde. Maar hij is niet van plan het intochtcomité onder druk te zetten om de kleur van de Pieten te veranderen. De partijen om tafel brengen, wil hij wel.

In de werkkamer reageert het intochtcomité verbouwereerd op het verwijt dat ze een racistische traditie in stand houden. Vooral de Amsterdamse Sinterklaas Jeroen Krabbé is verontwaardigd. ‘Jullie hebben het over de pijn van gekleurde mensen vanwege Zwarte Piet, maar ik ben een joods jongetje, ik ken het lijden!’, zo is later te lezen in de biografie van Van der Laan. Balai reageert giftig, en werpt tegen dat een groot deel van de Surinaamse slavenhouders joods was. Van der Laan doet een vergeefse poging om de sfeer te redden. De aanwezigen besluiten om het onderwerp te laten rusten.

Intussen raken de activisten verdeeld, blijkt uit gesprekken van deze krant. Volgens Afriyie en Balai zondert Gario zich af en neemt hij zijn telefoon niet meer op. Ze noemen hem een ‘onberekenbare solist’. Gario spreekt op zijn beurt van een misverstand: hij had een incidentele samenwerking voor ogen. Een lijmpoging van diverse ouderen uit de zwarte gemeenschap om de mannen bij elkaar te brengen, mag niet baten.

In de jaren die volgen is de Pietendiscussie geen Amsterdamse aangelegenheid meer. Online buitelen voor- en tegenstanders over elkaar heen. Wanneer zangeres Anouk, die zelf kinderen met zwarte vaders heeft, pleit voor verandering, wordt ze online uitgemaakt voor ‘blanke negerslet’. In 2014 gaat het intochtcomité overstag: het aantal Amsterdamse Pieten dat zwart is zal jaarlijks worden afgebouwd.

4. Stug blijven protesteren

Ondanks het bescheiden succes in de hoofdstad, bevindt het activisme zich op een dood punt. Op internet hebben vijf activisten de handen vol aan het modereren van de Facebookpagina ‘Zwarte Piet is racisme’, in de hoop tegenstanders van gedachten te veranderen. Maar een duidelijke weg voorwaarts ontbreekt. De politiek wil zich niet in de Pietendiscussie mengen. Volgens premier Mark Rutte is Zwarte Piet een oude traditie. ‘Dat kan ik niet veranderen’, zegt hij in 2014. Basisscholen vrezen dat een eenzijdige aanpassing voor kinderen tot verwarring leidt: op televisie is Piet immers zwart.

Ook de NTR, de omroep die de nationale intocht en het Sinterklaasjournaal uitzendt, ziet voor zichzelf geen rol in de discussie weggelegd. Volgens NTR-directeur Paul Römer is de omroep geen eigenaar van het feest. Römer, zoon van de vroegere hoofdpiet Piet Römer, noemt het activisme een ‘hype, die na 6 december meteen weer over is’. Pas als het merendeel van de samenleving van Zwarte Piet af wil, zal het programma volgen, zegt Römer. Uit een enquête van onderzoeksbureau Kantar blijkt dat 88 procent helemaal geen verandering wil.

Om een doorbraak te forceren, richten de activisten zich drie jaar na Dordrecht opnieuw op de nationale intocht. De actievoerders duiken in 2014 op in Gouda onder de naam Kick Out Zwarte Piet, een samenvoeging van verschillende actiegroepen.

De pro-Pietenbeweging voert in 2017 actie in Dokkum met een reclamevliegtuigje met de tekst: ‘Wij willen Zwarte Pieten’.    Beeld Marcel van den Bergh/VK
De pro-Pietenbeweging voert in 2017 actie in Dokkum met een reclamevliegtuigje met de tekst: ‘Wij willen Zwarte Pieten’.Beeld Marcel van den Bergh/VK

Hun aanwezigheid zal wrevel wekken, weten de actievoerders. Devika Partiman (33), student: ‘Er deden vanaf het begin allerlei verhalen de ronde: we zouden kinderen uitschelden, of gewelddadig zijn.’ Kalmte bewaren is dus het devies. Net als: niet schreeuwen, en provocaties negeren. Enkele activisten, zoals Balai, blijven daarom thuis. Hij is bang dat hij over het hek springt als iemand hem toeschreeuwt dat hij een ‘aap’ is. ‘Dan ga ik klappen uitdelen en dat is niet goed voor de strijd.’

Toch komt er een zweem van agressie rond KOZP te hangen. Dat wordt nog versterkt als de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) de activisten in 2017 opneemt in zijn Dreigingsbeeld Terrorisme. Daarin belandt KOZP onder het hoofdstuk ‘extremisme’, net als de extreem-rechtse actiegroep Pegida. Pas anderhalf jaar na publicatie geeft de NCTV toe dat er sprake was van een ‘misverstand’.

Ook het overleg met lokale besturen levert weinig op. Theatermaker Elvin Rigters (44): ‘De meeste burgemeesters spraken achter gesloten deuren hun sympathie voor ons uit.’ Zoals bijvoorbeeld de Dokkumse burgemeester Marga Waanders. Maar als de activisten vragen of Waanders dat ook publiekelijk wil verklaren, schudt ze haar hoofd. ‘Ik wil geen rol spelen in de discussie.’ Ook in haar herinnering is dat zo gegaan, leert navraag bij haar. Voor Rigters een ontnuchterende ervaring. ‘Je ziet dat je geen beroep kunt doen op het moreel kompas, omdat er electorale belangen spelen.’

5. Definitieve doorbraak

Toch lukt het KOZP een steeds groter publiek te overtuigen. Het draagvlak voor Zwarte Piet is in 2018 gedaald naar 50 procent, peilt I&O, tegen 65 procent twee jaar eerder. Maar de omstandigheden waarin de activisten opereren, worden grimmiger. In Eindhoven worden KOZP-betogers bekogeld met eieren, bananen en bier. In 2019 bestormt een groep mannen een schoolgebouw in Den Haag waar de actiegroep bijeenkomt. Ze slaan ruiten in, vernielen auto’s en stichten brandjes.

 PSV-supporters joelen naar actievoerders van Kick Out Zwarte Piet in Eindhoven, 2018 Beeld EPA
PSV-supporters joelen naar actievoerders van Kick Out Zwarte Piet in Eindhoven, 2018Beeld EPA

Dankzij het geweld lijken steeds minder mensen geassocieerd te willen worden met de pro-Pieten-kant. Deze krant spreekt over een morele overwinning: ‘Als Piet moet worden verdedigd door hooligans en extreemrechtse activisten van Pegida, is hij reddeloos verloren.’ Ondertussen heeft de NTR haar belofte ingelost: vanaf 2019 figureren alleen nog maar roetveegpieten in het Sinterklaasjournaal.

Dan komt het laatste zetje: de Black Lives Matter-demonstratie op de Dam, op 1 juni 2020. Daags daarna verklaart premier Rutte dat hij van gedachten is veranderd. Hij heeft mensen ontmoet die zich gediscrimineerd voelen vanwege Zwarte Piet, zegt hij, en ‘dat is het laatste wat je wilt’. Datzelfde jaar zullen ook de meeste scholen voor het eerst afscheid nemen van Zwarte Piet, blijkt uit een steekproef van deze krant. De wereldwijde Black Lives Matter-beweging heeft Kick Out Zwarte Piet vleugels gegeven, de BLM-demonstraties blijken een definitief kantelpunt.

6. Institutioneel racisme

Drie maanden na de BLM-demonstratie zit een delegatie van KOZP op het Catshuis. Het is 3 september 2020 en aan tafel zitten premier Rutte en minister Koolmees (sociale zaken). Nu hebben ze eindelijk de kans om met de hoogste bestuurders van het land te spreken. Want de Pietendiscussie diende als ‘breekijzer’ om een breder gesprek over institutioneel racisme op gang te brengen. Aangezien het aantal voorstanders van Zwarte Piet is geslonken tot 39 procent, lijkt die fase nu aangebroken. Ze hebben experts meegenomen. In het uur dat volgt, volgt een hoorcollege over onderadvisering in het onderwijs, uitsluiting op de werkvloer en etnisch profileren bij de politie. Het blijkt het begin van een reeks gesprekken.

Over hoe die verlopen, zijn de activisten niet onverdeeld positief. Afriyie zegt bang te zijn dat het gesprek over institutioneel racisme net zo stroef gaat zijn als het Pietendebat. ‘Toen zwarte mensen zeiden dat ze last hadden van Zwarte Piet, gingen vooral witte mensen bepalen of ze gelijk hadden. Als nu weer zo slecht wordt geluisterd, voorspel ik dat we nog lang bezig gaan zijn.’

Toch, tien jaar verder is Zwarte Piet op de meeste plekken in Nederland ontdaan van zwarte schmink, is het debat over institutioneel racisme niet meer weg te denken en heeft ook de discussie over de koloniale geschiedenis en het slavernijverleden een impuls gekregen. Behoorlijke stappen sinds het ‘kansloos’ van destijds.

Quinsy Gario en Jerry Afriyie gaan in 2011 naar de intocht in Dordrecht met de tekst ‘Zwarte Piet is racisme’ op hun borst.  Beeld zwartepietisracisme.org
Quinsy Gario en Jerry Afriyie gaan in 2011 naar de intocht in Dordrecht met de tekst ‘Zwarte Piet is racisme’ op hun borst.Beeld zwartepietisracisme.org
Meer over