Hoe een gebroken hart te lijmen

De verlaten geliefde is een even populair als riskant thema. Een moderne Franse schrijver vertilt zich eraan, waar een schrijfster met een tekst van bijna 80 jaar geleden nog steeds weet te ontroeren....

Twee teksten, hetzelfde onderwerp: de monoloog van een vrouw die in de steek is gelaten voor een ander. De ene van een jonge schrijver die sinds zijn debuut in 2001 elk jaar present is met een nieuwe roman, de andere van een nog jongere schrijfster die alleen deze tekst naliet toen ze in 1934 overleed aan tbc. De boeken van de één worden elk jaar slechter, de tekst van de ander beleefde in 2004 een herdruk en kwam alsnog in de Franse bestsellerlijsten terecht. De ene heet Philippe Besson (1968), de andere Marcelle Sauvageot (1900-1934).

Besson zou je graag een nieuwe kans gunnen, in de hoop dat hij nog eens het niveau haalt van zijn debuut Bij afwezigheid van mannen, of dan tenminste dat van het latere Nazomer. Sindsdien lijkt Besson de breekbare en broeierige sfeer van die hoogtepunten in elke nieuwe tekst te imiteren. Creatie wordt imitatie en anders dan bij de oude Grieken voelt het bij Besson als een trucje. En helaas: het lijkt er op dat Besson met zijn nieuwe brievenroman Verzoening opnieuw een kans heeft verspeeld.

Marcelle Sauvageot daarentegen heeft maar één kans gekregen – en die met beide handen gegrepen. Haar biografische tekst raakt je, juist door de vaak sobere en altijd afstandelijke stijl. Natuurlijk spelen de tragische omstandigheden waarin de tekst is gecomponeerd ook een rol. Sauvageot schreef Commentaar, zoals de titel eenvoudigweg luidt, in 1929, tijdens een verblijf in een sanatorium waar ze was opgenomen met longvliesontsteking. Haar geliefde laat haar in de steek, ogenschijnlijk van de ene op de andere dag, om met een ander, gezond meisje te trouwen. De tekst die ze in eerste instantie niet voor publicatie geschikt achtte, is in 1934 – een paar maanden voor haar dood – toch verschenen. Ondanks mooie aanbevelingen van onder anderen de dichter Paul Claudel, was er weinig belangstelling voor het boekje.

De herdruk, zeventig jaar later onder de titel Laissez-moi, bereikte moeiteloos het grote publiek. De Nederlandse vertaling is nu uitgekomen bij Voetnoot, in de onvolprezen Perlouses-reeks met korte prozateksten uit de Franse literatuur.

Een van de problemen bij het schrijven over zo’n uitgekauwd onderwerp als de verlaten geliefde – en zeker in monoloogvorm – is de spanningsboog. Besson heeft zich hier duidelijk op verkeken. Zijn heldin schrijft elegant, maar het is een elegant zeuren, doorspekt met lieve onzin als ‘woorden zonder iemand om ze aan te richten zijn niet echt woorden’. En dat 142 pagina’s lang. In de brieven die ze haar ex stuurt, komt ze niet verder dan het beschrijven van haar wisselende stemmingen. Die worden veroorzaakt door ofwel herinneringen, ofwel de omgeving waar ze vertoeft – respectievelijk Cuba, New York en Venetië.

Sauvageots tekst is veel korter en mede daardoor krachtiger. En, anders dan in Bessons boek, waarin de liefde al geruime tijd voorbij is en de vrouw geen antwoord op haar schrijven krijgt, vindt de breuk bij Sauvageot binnen het bestek van de tekst plaats. De brief waarin haar vriend het uitmaakt, is haar klankbord.

Afgezien van deze keuzes, die de inhoud van het verhaal interessanter maken, gaat ze ook dieper: in plaats van haar situatie alleen te omschrijven, analyseert ze die en doorziet ze haar ex-geliefde feilloos. ‘En wat me pijn doet is niet zozeer de dood van een liefde, als wel die van een waarlijk levend wezen dat we samen hadden geschapen, of dat ik misschien alleen had geschapen... Dat wezen was een verbintenis tussen u en mij zoals we van elkaar wilden dat we waren.’

Beide vrouwen willen hun gebroken hart lijmen en nemen hun toevlucht tot de pen om dat genezingsproces te versnellen. Voor Bessons hoofdpersoon helpt het schrijven niet veel, haar redding is uiteindelijk een nieuwe vriend. Gaap.

De vrouw in Commentaar durft niet te hopen op een nieuwe liefde, daarvoor is ze te ziek. Maar bij haar heeft het schrijven wél een louterende werking gehad. Door haar liefdesverdriet te analyseren heeft ze het overwonnen: dat is een bron voor strijdbaarheid en levenslust. Het verfrommelen en weggooien van de gehate brief van de ex voelt als een bevrijding: ‘Nee, ik moet uw liefkozingen niet en Kerstmis zal alleen droevig zijn als ik dat wil.’Wineke de Boer

Meer over