analyse

Hoe een advies om ‘toeslagenouders’ te compenseren twee jaar lang doelbewust werd weggemoffeld

Al in 2017 ontving het kabinet Rutte III een memo waarin werd gemeld dat er ‘laakbaar’ en ‘onrechtmatig’ was gehandeld in de toeslagenaffaire. Dat explosieve memo blijkt heel bewust te zijn weggemoffeld en ‘vergeten’: het politiek overleven van een staatssecretaris was in het kabinet kennelijk belangrijker dan de waarheid.

Een demonstratie van en voor slachtoffers van de toeslagenaffaire, op de Dam in Amsterdam. Beeld Joris van Gennip
Een demonstratie van en voor slachtoffers van de toeslagenaffaire, op de Dam in Amsterdam.Beeld Joris van Gennip

Nieuwe onthullingen in de kinderopvangtoeslagenaffaire zetten de discussie over de bestuurscultuur in Den Haag opnieuw op scherp. Ambtenaren van het ministerie van Financiën en de Belastingdienst hebben in 2019 een cruciaal document weggemoffeld om te voorkomen dat de Tweede Kamer en journalisten er lucht van kregen, melden Trouw en RTL Nieuws. Twee topambtenaren zouden hierover onder ede hebben gelogen in de Tweede Kamer. Dat zou de zoveelste keer zijn dat een ministerie en/of kabinetslid het informatierecht van het parlement ondergeschikt maakt aan het toedekken van eigen fouten en het redden van zijn politieke hachje.

Trouw en RTL Nieuws deden onderzoek naar één van de mysteries in de toeslagenaffaire: waarom een cruciaal advies uit maart 2017 van de radar verdween. Het betreft een memo van Belastingdienst-jurist Sandra Palmen. Zij schrijft haar leidinggevenden dat de dienst ‘laakbaar’ en ‘onrechtmatig’ heeft gehandeld bij het stopzetten en terugvorderen van kinderopvangtoeslag. ‘Mijn advies is (de ouders, red.) een vorm van compensatie aan te bieden.’ Dit memo is een explosief bewijsstuk tegen de top van de Belastingdienst. De dienst en het verantwoordelijke ministerie van Financiën hebben immers pas in juni 2019 openlijk toegegeven dat de ouders onrechtvaardig behandeld zijn, terwijl dit intern dus al in 2017 onderkend was.

Geheugenverlies

De parlementaire ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag besteedt in november 2020 veel aandacht aan Palmens memo. De toenmalig directeur-generaal van de Belastingdienst, Jaap Uijlenbroek, en de secretaris-generaal van het ministerie van Financiën, Manon Leijten, bezweren onder ede dat zij het advies van de jurist niet kenden. Uijlenbroek zegt dat het memo hem ‘op geen enkele manier ooit bereikt heeft’, anders dan via recente mediaberichten. Leijten is minder stellig, maar beroept zich op geheugenverlies: ze heeft geen herinneringen aan het memo.

Het onderzoek van Trouw en RTL Nieuws zaait twijfel over hun verklaringen. De journalisten beschikken over getuigenverklaringen en e-mails van mensen die weten wat er begin juni 2019 op het ministerie besproken is. Het memo is tijdens een crisisoverleg uitgebreid aan de orde gekomen, zeggen zij. Zowel Uijlenbroek als Leijten was bij die vergadering aanwezig en Leijten zou het memo ook zelf gelezen hebben. Beide topambtenaren zouden op actie hebben aangedrongen: zij geven directeur Toeslagen Agaath Cleyndert opdracht uit te zoeken waarom het advies van Palmen in 2017 niet werd opgevolgd. Als Leijten en Uijlenbroek echt zo gealarmeerd waren door het memo, is moeilijk te geloven dat zij dit na anderhalf jaar compleet zijn vergeten. Mogelijk hebben zij meineed gepleegd: een strafbaar feit.

Na het crisisberaad zou het ministerie het memo bewust onder het tapijt hebben geveegd om lastige vragen van de Tweede Kamer te voorkomen. Het memo ontbrak op een lijst relevante documenten die het ministerie voor de Kamer opstelde. Het werd waarschijnlijk bewust van die lijst geschrapt, schrijven Trouw en RTL Nieuws. Een lagere ambtenaar stelde per e-mail voor het memo niet te archiveren. Daardoor zou het memo administratief onvindbaar worden bij Kamervragen of WOB-verzoeken van journalisten. Cleyndert verklaart voor de parlementaire ondervragingscommissie dat het memo zich niet in de archieven van de Belastingdienst bevindt.

Woordvoerder

In de Kamerbrief van 9 juni 2019 geeft Snel voor het eerst publiekelijk toe dat de Belastingdienst de ouders verkeerd behandeld heeft. Die brief wordt – zeer ongebruikelijk – geschreven door zijn woordvoerder, niet door ambtenaren die inhoudelijk over het dossier gaan. Voor een communicatiemedewerker heeft het beperken van de politieke schade voor zijn baas de hoogste prioriteit. Snels spreekbuis besluit geen verwijzing naar het memo-Palmen in de brief op te nemen. Een van de ‘inhoudelijke’ ambtenaren waarschuwt de woordvoerder dat hij het parlement hiermee onjuist informeert. De woordvoerder antwoordt dat het memo Snel alleen maar extra problemen met de Kamer zal bezorgen. ‘Dit roept weer talloze vragen op. Dat hoeven we volgens mij niet op te rakelen.’

Het politieke overleven van de staatssecretaris is dus belangrijker dan het informatierecht van de Tweede Kamer. Dat dit de overheersende denktrant is in het kabinet maakten de geopenbaarde ministerraadnotulen eerder al duidelijk. De ministersploeg van Rutte III is tijdens de vrijdagochtendvergaderingen vooral bezig met de vraag hoe het kabinet kritische Kamerleden de mond kan snoeren. Het achterhouden van informatie is daarbij een belangrijk instrument, blijkt uit de vergaderteksten.

Naar aanleiding van de toeslagenaffaire heeft het kabinet beterschap beloofd. De Tweede Kamer moet beter geïnformeerd worden, klinkt het in Den Haag. Als de toeslagenaffaire één ding duidelijk maakt, is het hoezeer de Tweede Kamer afhankelijk is van het orgaan dat zij geacht wordt te controleren. Het parlement moet het kabinet bij de les houden, maar dan wel aan de hand van lesmateriaal dat het kabinet zelf ter beschikking stelt. Daarbij komt dat het kabinet zich vrijwel altijd verzekerd weet van de steun van een Kamermeerderheid, met dank aan de fractie- en coalitiediscipline. Kamerleden die kritische vragen stellen, worden vaak afgescheept met ontwijkende en nietszeggende antwoorden.

De SP, PvdA en Denk eisen maandag opheldering over het opnieuw achterhouden van informatie voor de Kamer. Het ministerie van Financiën verwijst in een reactie naar het lopende onderzoek van PWC. Het externe bureau moet in kaart brengen wie wanneer wat wist over het memo van Palmen, en waarom dat niet aan de Tweede Kamer is gemeld. Letselschadeadvocaat Orlando Kadir heeft namens een groot aantal gedupeerde ouders aangifte van meineed gedaan tegen Leijten, Uijlenbroek en Cleyndert.