Analyse

Hoe de wandelgangencoalitie de verlamming doorbrak

Onder druk wordt alles vloeibaar, dus bleek het mogelijk om in minder dan 48 uur een akkoord te bereiken over ruim 12 miljard aan bezuinigingen. Daarvoor was wel een 'wandelgangencoalitie' nodig. PvdA en GroenLinks nemen allebei een flinke politieke gok.

Minister van Financiën Jan Kees de Jager, gisteravond bij het debat over het akkoord. Beeld ANP
Minister van Financiën Jan Kees de Jager, gisteravond bij het debat over het akkoord.Beeld ANP

Het baanbrekende bezuinigingsakkoord dat een meerderheidspact in de Tweede Kamer donderdag sloot, zet de politieke verhoudingen op z'n kop. Alexander Pechtold (D66), Jolande Sap (GroenLinks) en Arie Slob (CU) doorbreken de bestuurlijke verlamming die het Binnenhof na de val van het kabinet in de greep dreigde te krijgen.

Met verkiezingen op komst sluit het drietal zich aan bij het VVD-CDA-kamp dat grote saneringen voor z'n rekening neemt, met bijbehorende pijnlijke boodschappen aan de kiezers. De PvdA voegt zich in het kamp van de SP en PVV, die met ongebonden handen de verkiezingscampagne in willen.

Met onder meer een btw-verhoging van 19 naar 21 procent, bevriezing van de lonen van ambtenaren, agenten en leraren, plus een versnelde invoering van de AOW-leeftijd van 66 jaar, kom het vijftal - hier en daar de 'wandelgangencoalitie' gedoopt - tot een pakket van ruim 12 miljard euro, dat het begrotingstekort in 2013 moet terugdringen tot 3 procent, conform de Europese begrotingsregels. En passant slechten ze een jarenlang politiek taboe met de uitholling van de hypotheekrenteaftrek. Zo viel in vijf dagen tijd het minderheidskabinet-Rutte om daarna te herrijzen als een demissionair kabinet met solide meerderheidssteun én een dringende, zware bezuinigingsopdracht. De meeste ministers moeten tot de verkiezingen van 12 september toch weer vol aan de bak. Premier Rutte: 'Wat hier is gebeurd, is ongekend in onze parlementaire geschiedenis.'

Met minister De Jager van Financiën in de rol van verkenner en bemiddelaar gingen er twee dagen van koortsachtig overleg aan vooraf, maar uiteindelijk bereikten CDA en VVD in minder dan 48 uur toch wat hen eerder in 7 weken onderhandelen met de PVV niet lukte. CDA-fractieleider Van Haersma Buma had een eenvoudige verklaring voor de onverwachte krachttoer: 'Onder druk wordt alles vloeibaar.' En VVD-fractieleider Blok: 'We wisten dat het snel moest. Anders hoefde het niet meer.'

Pechtold, Slob en Sap beklemtoonden donderdagavond dat het landsbelang nu even voor de eigen verkiezingsprogramma's gaat. In het debat dat op het akkoord volgde, trokken de drie nieuwe bondgenoten opeens tegen PvdA, SP en PVV op alsof ze samen in de regering zitten. Pechtold: 'Dit pakket kan het begin zijn van herstel van vertrouwen.' Sap: 'Schone maar lege handen, daar heeft niemand iets aan.'

Tussen GroenLinks en de PvdA ontstond donderdagavond een felle strijd over de waarheid: wie laat de kiezers in de steek? De PvdA was bereid om ver te gaan, zegt Samsom, maar opeens stelden de andere drie geen prijs meer op zijn bijdrage. Voor het laatste, beslissende overleg met De Jager werd hij niet uitgenodigd. Later op de dag trok hij fel van leer. 'Het akkoord is voor 90 procent een voortzetting van het rechtse regeerakkoord. Met wat aanvullingen uit het Catshuis. Het verdeelt de pijn niet eerlijk. Over het pensioenakkoord is jaren onderhandeld. Dat wordt nu in één week opgeblazen.'

Hij ontkent dat hij zijn verantwoordelijkheid niet neemt. 'Je kunt op heel veel verschillende manieren verantwoordelijkheid nemen. Ik neem de verantwoordelijkheid dat mensen met lage salarissen er niet op achteruit gaan.'

SP-leider Roemer en PVV-leider Wilders sloten zich later op de avond bij hem aan. Roemer toonde zich tevreden dat hij niet bij het akkoord betrokken is en opende meteen de verkiezingscampagne. 'We kunnen dit voorleggen aan de kiezer. Die ziet precies waar de partijen staan. Ik kijk uit naar een warme linkse zomer.'

Sap zelf verdedigt het akkoord, vooral omdat het een einde maakt aan de 'rechtse wind' die naar haar gevoel anderhalf jaar lang over Nederland heeft geblazen. Ze slaagde er bovendien in om enkele in eigen kring gehate maatregelen van het kabinet-Rutte terug te draaien, zoals de bezuinigingen op het onderwijs voor moeilijk lerende kinderen, de persoonsgebonden budgetten in de zorg en de natuurontwikkeling. CU-leider Slob vindt het ook om die reden een pakket om trots op te zijn. 'Het is geen pretpakket. Maar in sommige sectoren zal de vlag uitgaan. We voeren correcties door op het kabinetsbeleid. Daar hebben we lang tevergeefs om gestreden.'

Zeker is dat PvdA en GroenLinks allebei een politieke gok nemen. Sap moet afwachten hoe haar partij reageert als de uitwerking van het akkoord doordringt tot haar achterban. Haar eerdere steun aan de missie naar Kunduz, met dezelfde coalitie, leidde tot blijvend gemor in eigen gelederen en tot slechte peilingen. Daarom deed Sap er woensdag en donderdag alles aan om ook PvdA-leider Samsom achter het akkoord te krijgen. Nu dat niet is gelukt, moet zij komende zomer vrezen voor voortdurende aanvallen van haar linkse zielsverwanten Samsom en Roemer.

Samsom vindt zichzelf opeens nadrukkelijk terug in het kamp van de SP, die tot nu toe uit sociaal-democratische kring vaak het verwijt kreeg geen bestuurlijke verantwoordelijkheid te durven nemen. Zijn boodschap in de campagne is een stuk eenvoudiger nu: tégen het gevallen kabinet, tégen de strenge begrotingsdiscipline. Maar de kansen op succesvolle coalitievorming na de verkiezingen zijn er donderdag niet groter op geworden.

undefined

Meer over