drie vragen

Hoe ‘de ramp van de eeuw’ in Duitsland zo hard kon toeslaan

In de zwaar getroffen Duitse plaats Schuld zijn huizen verwoest door het hoge water. Beeld AFP
In de zwaar getroffen Duitse plaats Schuld zijn huizen verwoest door het hoge water.Beeld AFP

In Limburg zorgden overstromingen voor enorme schade, maar in Duitsland is de situatie vele malen erger. Meer dan 155 doden, duizenden dakloos, de minister-president van Noordrijn-Westfalen Armin Laschet spreekt zelfs van ‘de ramp van de eeuw’.

Hoe kon het zo vreselijk misgaan?

Extreme regenval kan al desastreus uitpakken, de plaatselijke topografie kan de impact nog verder verergeren. Bekijk de hoogtelijnen van de getroffen gebieden in Duitsland en het springt direct in het oog, zegt Klaas-Jan van Heeringen, expert waterbeheer bij Deltares. ‘Vergeleken met Nederland is het er heuvelachtiger, met smalle dalen waar het water harder doorheen kan stromen en hoger kan stijgen.’

In Erfstadt, bij Keulen, zijn apocalyptische beelden te zien nadat een aardverschuiving huizen en infrastructuur verzwolg. Bij zo’n aardverschuiving raakt de bodem verzadigd met water, vertelt Jeroen Aerts, hoogleraar klimaat- en waterrisico’s aan de VU. ‘Een helling met wat losser bodemmateriaal kan bij droogte stabiel zijn, maar als de spons helemaal volloopt kunnen grote stukken afbreken.’

Wat volgens Aerts ook een relatief nadeel was voor de Duitsers: de reactietijd. Veel benedenstroomse gebieden in Nederland kregen nog enigszins de tijd om maatregelen te nemen, bijvoorbeeld de evacuatie van ruim tienduizend mensen rondom Venlo en een compleet ziekenhuis. Bewoners in de rampgebieden in Duitsland werden sneller overvallen door het opkomende water. Aerts: ‘Een druppel die valt op het hoogste punt van de Eifel kan met een half uur een Duits dal bereiken.’

Aerts wijst op andere verschillen tussen het Nederlandse en Duitse waterbeheer. Omdat honderd procent veiligheid onbetaalbaar en onhaalbaar is, hebben dijken een ingecalculeerd risico, bijvoorbeeld dat er eens in de 250 jaar een overstroming mag plaatsvinden. In Duitsland nemen ze meer risico en zou zo’n overstroming vaker mogen plaatsvinden, aldus Aerts. Dit wordt bevestigd door de Delftse emeritus hoogleraar waterbouwkunde Han Vrijling.

De Nederlandse waterschappen speelden bovendien een cruciale rol bij het binnen de perken houden van de overlast, vindt Aerts. ‘Onze waterschappen zijn wereldwijd uniek. Een organisatie die zélf belasting kan heffen en dus niet afhankelijk is van een politicus die zegt: joh, we hebben al zolang geen overstroming gehad, er kan wel wat minder geld naar dijkbewaking’.

Is klimaatopwarming de hoofdschuldige van deze ramp?

De kans op extreme regenval neemt toe door klimaatopwarming. Dit is onder meer te zien in de cijfers die het KNMI bijhoudt over dagen in de zomer met minstens 20 millimeter neerslag. In de periode 1991-2020 zijn er een kwart meer van zulke extreem natte dagen in vergelijking met de periode 1961-1990. Hoe warmer het wordt, hoe meer vocht er in de lucht kan zitten en hoe harder het kan regenen. ‘Een lage luchtdrukgebied dat lang boven één plek bleef hangen is de oorzaak van de recente hevige regenval’, zegt klimaatonderzoeker Peter Siegmund van het KNMI. ‘Er zijn voorzichtige aanwijzingen dat klimaatopwarming ervoor zorgt dat zo’n stilstaand lagedrukgebied vaker gaat voorkomen. Maar hoe dan ook geldt: áls zo’n lagedrukgebied blijft hangen, neemt door klimaatopwarming de hoeveelheid regen die eruit valt toe.’

Zijn dit soort rampen te voorkomen?

Een enorme wake up call, zo omschrijven experts de extreme regen en overstromingen in Nederland, Duitsland en België. VU-hoogleraar Aerts: ‘Ik dacht dat klimaatopwarming ertoe zou leiden dat dit over veertig, vijftig jaar zou gebeuren. Maar het gebeurt dus nu al.’ Van Heeringen van Deltares: ‘Na de overstromingen van ‘93 en ‘95 is de Maas enorm aangepakt en zijn we gestopt met bouwen in de uiterwaarden, waardoor we nu nog nét relatief goed wegkomen. Laat dit een nieuwe waarschuwing zijn: we moeten ons voorbereiden op extremere omstandigheden dan we tot voor kort voor mogelijk hielden.’

Te denken valt daarbij aan ophogingen van dijken, en rivieren nog meer ruimte geven om de grootste problemen bij hoge waterstanden te pareren. Bovendien moeten overheden nog eens goed kijken naar kritische infrastructuur, vindt Aerts: ‘Zo’n ziekenhuis in Venlo dat nu geëvacueerd werd, zou je dat niet moeten verhuizen naar een veiligere plek? Idem met locaties die gevoelig zijn voor aardverschuivingen zoals in het Duitse Erfstadt. Met heipalen kun je de ondergrond steviger maken, maar dat is een dermate complexe en dure operatie dat elders bouwen allicht een betere optie is.’

Meer over