Reconstructie

Hoe de gemeente Vijfheerenlanden na een halve eeuw toch nog bijna een failliet 'Niemansland' werd

Het Utrechtse Vijfheerenlanden is na de langste rechtszaak uit de Nederlandse geschiedenis veroordeeld tot een schadeclaim van 92 miljoen euro. Maandag werd bekend dat de fusiegemeente niet in cassatie gaat tegen heipalenfabrikant Niemans Beton. Daarmee komt een peperduur einde aan een conflict dat zich 50 jaar heeft voortgesleept.

Een actiegroep protesteerde begin deze maand tegen de 'bestuurlijke waanzin' in de zaak-Niemans. Beeld Raymond Rutting / Volkskrant
Een actiegroep protesteerde begin deze maand tegen de 'bestuurlijke waanzin' in de zaak-Niemans.Beeld Raymond Rutting / Volkskrant

Het was met afstand het merkwaardigste moment uit zijn nog jonge burgemeesterschap. Burgervader Sjors Fröhlich zat half december, vlak voor kerst, vrijwel alleen in het gemeentehuis van Leerdam toen er werd aangebeld. Voor de deur stond een man in een keurig pak, een deurwaarder. Met in zijn hand een factuur van 92 miljoen euro.

Het was de rekening van een van de langstlopende rechtszaak uit de Nederlandse geschiedenis, waarin het gerechtshof eind vorig jaar uitspraak deed. Een rekening die zo hoog uitviel juist doordat de zaak zo lang had geduurd. Toch rekte de gemeente hem afgelopen maanden nog wat langer: een advocaat boog zich over de mogelijkheid tot cassatie. Maandag werd bekend dat het college zich gewonnen geeft. Daarmee komt een einde aan 45 jaar juridisch getouwtrek om een stuk grond van 5,5 hectare.

Bouwwoede

Dat werd in 1971 door het voormalige industrieschap Hagestein/Vianen toegezegd aan betonboer Joop Niemans. Die zou het gebruiken voor de uitbreiding van zijn fabriek. Hoog nodig, want in Nederland was de bouwwoede uitgebroken en Niemans had de vernuftige vinding van de ‘voorgespannen betonpalen’ gedaan. De gemeente was achteraf toch niet blij met de deal, die nog meer vervuilende industrie naar het terrein zou halen, en verzuimde jarenlang te leveren. Toen ze dat in 1982 eindelijk deed, was Niemans te laat om de vruchten van zijn uitvinding te plukken. Vier concurrenten waren in het gat gesprongen en werden ‘schathemeltjerijk’.

En Niemans was nou niet de man om het erbij te laten zitten. De voormalig bokskampioen, alias ‘de Reus van Diemen’, begon een rechtszaak om de gederfde winst terug te vorderen. Er gingen veel jaren overheen voordat de rechter een definitief oordeel velde, en drie fusies. Het industrieschap Hagestein/Vianen werd gemeente Vianen. De gemeente Vianen op haar beurt werd twee jaar geleden de gemeente Vijfheerenlanden dankzij de fusie met het kleinere Zederik en Leerdam.

Dat was toen al niet zo’n gelukkig huwelijk. Met name in het agrarische en overwegend gereformeerde Zederik was de weerstand om samen te gaan met het ‘stadse’ Vianen groot. Er was angst de eigen identiteit kwijt te raken. Want in Vianen hadden ze koopzondag en was de grootste partij niet de SGP maar D66. ‘Wij hebben nooit met Vianen willen samengaan’, zegt Sjaak Versluis (62) van het lokale actiecomité. ‘En dan erven we ook nog eens deze bruidsschat.’

Bestuurlijke waanzin

De ‘bestuurlijke waanzin’ deed het verzet van Versluis en zijn actiegroep begin dit jaar opnieuw opleven. Gewapend met stickers gingen ze op Nieuwsjaarsnacht de straat op. Het gemeentehuis van het Zederikse dorpje Meerkerk werd ‘te koop gezet’ en de plaatsnaamborden werden omgedoopt tot Niemansland. Een woordgrap die ze niet konden laten lopen, aldus Versluis. ‘Want straks zijn we failliet en zijn we helemaal niets meer. Een Niemansland.’

Bij de supermarkt op het dorpsplein van Meerkerk klonk het die dagen van: ‘We moeten bloeden voor Vianen’, ‘we zijn erin gepiepeld’ en ‘Vianen wilde ons gewoon binnenhalen omdat Zederik en Leerdam rijke gemeenten waren’.

Fröhlich, de oud-radiopresentator die in 2019 burgemeester werd van Vijfheerenlanden, begrijpt het sentiment wel. Bij de fusie was rekening gehouden met een schadeclaim van zo'n 40 miljoen euro. Dat de rekening nu zoveel hoger uitvalt is ‘een zware dobber’. ‘Maar niemand had dit kunnen voorzien, zelfs Niemans niet. De mensen die nu in Vianen wonen, hebben ook niets te maken met een zaak van 45 jaar geleden.’

De koe in de kont kijken

Dat het zo uit de hand kon lopen, komt volgens Fröhlich doordat Niemans niet akkoord ging met twee eerdere schikkingen en de gemeente diens tegenvoorstellen te hoog vond. Volgens Niemans komt het juist doordat de schikkingsvoorstellen van de gemeente te laag waren. Fröhlich: ‘Uiteindelijk was Niemans bereid tot een eindbod van 72 miljoen, maar wij hadden een bedrag van 40 tot 45 miljoen in het hoofd gebaseerd op een rapport van deskundigen. Nu denken we: waren we maar akkoord gegaan. Maar dat is de koe in de kont kijken, achteraf, dat heeft geen zin.’

Naast de koe in de kont keek Fröhlich dus half december ook tegen een schadeclaim aan van iets minder dan de helft van zijn gemeentebegroting. Aanvankelijk wilde hij direct ‘betalen, wegwezen en er nooit meer aan denken’. ‘Maar we hadden het niet kunnen verkopen aan onze inwoners als hier over vijf jaar een rechtenstudent of journalist in zou duiken en erachter komt dat we miljoenen hebben laten lopen.’

Dus nam de gemeente een extra advocaat in de arm, maar ook die zag blijkbaar geen heil in cassatie. Inmiddels is Vijfheerenlanden onder tijdelijk preventief toezicht geplaatst van de provincie. Fröhlich heeft bij het Rijk en Utrecht aangeklopt voor hulp. Hoewel er ‘goede gesprekken’ plaatsvinden, zijn zij niet verplicht die te bieden.

Ambities

De 92 miljoen is deze week volledig afbetaald. 40 miljoen was gereserveerd daarnaast had de gemeente nog 30 miljoen over van de verkoop van Eneco-aandelen. ‘Zoals het er nu uitziet kunnen we het zonder verhoging van de lasten voor elkaar brengen’, aldus Fröhlich. ‘Maar het is ongelooflijk jammer dat de ambities van deze jonge gemeente op het gebied van duurzaamheid, woningbouw, schulden en armoede in de knop zijn gebroken. Dat doet pijn.’

Joop Niemans zal niet profiteren van zijn juridische overwinning. Hij overleed in 2000. Niemans Beton werd bovendien in 1998 verkocht. De 92 miljoen euro zal terechtkomen bij een van de vennootschappen van Niemans junior. Die voelt zich daar absoluut niet bezwaard over, laat zijn advocaat Anna Galama weten. ‘De gemeente heeft zoveel voordelen gehad door die grond niet te leveren, ze heeft geen zware industrie gekregen, geen vrachtauto’s die stof en onrust veroorzaken, terwijl Niemans iets groots heeft moeten inleveren: zonder die wanprestatie zou hij de grootste betonfabrikant van Nederland zijn geworden.’

Meer over