RECONSTRUCTIE

Hoe de gemeente Arnhem discriminatie in personeelsbeleid onder het vloerkleed moffelde

De gemeente Arnhem discrimineerde in haar personeelsbeleid. Een rapport waarin dit werd vastgesteld, is anderhalf jaar geheim gehouden. Woensdagavond eist de gemeenteraad uitleg van het college. Hoe kon zo’n gevoelige kwestie zo lang worden verzwegen? Een reconstructie.

Gemeenteraadslid Nathalie Nede. Beeld Kiki Groot
Gemeenteraadslid Nathalie Nede.Beeld Kiki Groot

De toeslagenaffaire inspireert raadslid Nathalie Nede (ChristenUnie) in mei 2020 tot vragen aan het college. Wat doet de gemeente Arnhem eigenlijk, om etnisch profileren te voorkomen? Het antwoord zet haar op het spoor van wat later zal uitgroeien tot een affaire. De wethouder verwijst naar een oude raadsbrief uit 2018 over de ‘inclusieve gemeente’. Tot haar verbazing leest Nede in die brief over een onderzoek van de Universiteit Tilburg, waaraan de gemeente Arnhem meedoet.

Ze heeft nooit van dit onderzoek gehoord, kan het in het interne systeem niet terugvinden en ook collega’s weten van niks. Als ze er raadsvragen over stelt, worden de antwoorden twee keer uitgesteld. ‘Toen ging voor het eerst een belletje rinkelen’, zegt Nede.

Vastgebeten

Nathalie Nede is sinds 2018 raadslid in Arnhem, de stad waar ze is geboren en getogen. Ze is ook kandidaat voor de ChristenUnie bij de komende Kamerverkiezingen. ‘Ik vond politiek altijd interessant, maar kon me nooit identificeren met de politici die ik zag. Daarom besloot ik zelf de politiek in te gaan. Zodat mensen zoals ik zich met mij kunnen identificeren. Anti-discriminatie en inclusie is altijd al een thema waar ik me graag mee bezighoud en de reden dat ik me vastbeet in dit onderzoek.’

Pas na drie maanden krijgt ze antwoord van het college: er is geen onderzoek. In de tussentijd heeft het raadslid op de website van de Universiteit Tilburg zelf ontdekt dat wel degelijk een rapport is gepubliceerd, in februari 2019. Het document zelf is niet te vinden.

Het onderzoek naar de gemeente Arnhem blijkt te zijn uitgevoerd door Hans Siebers, universitair hoofddocent gespecialiseerd in diversiteit. Het doel: het bevorderen van een divers personeelsbestand in afkomst, leeftijd en gender.

Alarmbellen

‘Het moment dat mij werd verteld dat er geen onderzoek was, wist ik meteen dat er iets fout zat’, zegt Nede. ‘Wat staat er in dat rapport wat wij niet mogen zien?’ Omdat ze van het college nul op het rekest krijgt, benadert ze onderzoeker Siebers in oktober 2020. ‘Siebers vertelde me dat er ernstige zaken waren geconstateerd, maar dat de ambtelijke top van de gemeente ervoor had gekozen om de bevindingen te ontkennen, waarna hij de samenwerking had beëindigd. Vanaf dat moment gingen alle alarmbellen af.’

In het onderzoek worden mensen van verschillende afkomst, leeftijd en gender geïnterviewd, die werkzaam zijn bij de gemeente of er hebben gesolliciteerd. Daarnaast vulden 458 medewerkers en 167 sollicitanten een digitale vragenlijst in.

Harde conclusies

De conclusies van het rapport zijn hard. Zo wordt er gesproken van ‘ongelijke behandeling of discriminatie naar afkomst, leeftijd en gender’. De bevindingen worden ‘zeker een reden tot zorg’ genoemd en gevolgd door aanbevelingen tot verbetering.

Adviesbureau Strated Consulting heeft in opdracht van de gemeente inmiddels gereconstrueerd hoe deze onderzoeksresultaten in een geheime la verdwenen. Uit die evaluatie blijkt dat in maart 2019, als Siebers zijn bevindingen op het stadhuis presenteert, ambtenaren veel kritiek hebben en negatief reageren op de uitkomsten. Een bericht van de strategisch adviseur P&O aan een collega spreekt boekdelen: ‘Mijn indruk is dat het ‘probleem’ vooral wordt ontkend en dat de cijfers die ‘de onderzoeksleider’ aanreikt niet goed passen in hun straatje.’

In een later gesprek verzoekt de gemeente Siebers niet openbaar te maken dat het onderzoek betrekking heeft op Arnhem. Daarmee stemt hij in. Volgens Strated Consulting heeft de gemeente hem ook gevraagd nuanceringen aan te brengen in zijn bewoordingen, maar wordt dat door Siebers geweigerd: dit is zijn definitieve rapport. Zelf heeft de onderzoeker een andere lezing: ‘Mij is niet gevraagd om zaken te veranderen. Het was wel duidelijk dat de directieraad onze conclusies en aanbevelingen niet wilde omarmen, maar dat is hun goed recht.’

Geen notulen

Raadslid Nede noemt het ‘opmerkelijk’ dat van de gevoerde gesprekken in deze kwestie geen notulen zijn gemaakt, terwijl dat wel gebruikelijk is in de gemeentelijke organisatie.

De ambtelijke top besluit het onderzoek niet met de gemeenteraad te delen, omdat het rapport als onjuist en onvolledig wordt gezien. Jammer, vindt Siebers. ‘Ik heb er in 2019 nog op gewezen dat de bevindingen in strijd zijn met de wet gelijke behandeling en dat een probleembesef een essentiële voorwaarde is om tot effectief diversiteitsbeleid te komen. Dat is mijn verantwoordelijkheid. Als de gemeente besluit om dat naast zich neer te leggen, is dat haar eigen keuze. Onze rol is uitgespeeld als ons eindrapport er ligt.’

Raadslid Nede heeft de kwestie samen met de ChristenUnie-fractievoorzitter voorgelegd aan burgemeester Ahmed Marcouch. Hij zei niets te weten van het rapport. ‘Erg makkelijk’, vindt Nede. ‘Hij had het wel moeten weten, het heeft in de jaarstukken gestaan en het is de taak van het college en de burgemeester om die stukken te lezen. Ze worden juist namens het college opgesteld en naar de raad verstuurd.’

Achterkamer

Voorstellen om met de betrokken ambtenaren of de wethouder in gesprek te gaan, zijn door Nede afgewezen. ‘Wij wilden gewoon het onderzoek ontvangen. Dit is niet iets wat alleen onze fractie aangaat, maar de hele raad, de hele stad. Waarom zouden we het in de achterkamer moeten bespreken?’

Als Siebers in november 2020 hoort dat het raadslid zijn onderzoek nog altijd niet heeft ontvangen, stuurt hij het document dezelfde dag nog op. ‘Het moment dat ik het rapport eindelijk kon doorlezen, was heel confronterend’, zegt Nede. ‘Ik ben zelf een vrouw met een niet-westerse migratieachtergrond en lees vervolgens dat mensen zoals ik worden benadeeld. Als ik die vragen niet had gesteld, was dit rapport dan ooit boven water gekomen?’

De verantwoordelijke wethouders, Jan van Dellen (VVD) en Martien Louwers (PvdA), hebben eerder aangegeven het rapport niet te kennen. Maar uit de onafhankelijke evaluatie van Strated Consulting blijkt dat het onderzoek meerdere malen is aangehaald in interne nieuwsbrieven en op intranet en dat het is genoemd in gemeentelijke jaarstukken. De wethouders willen niet ingaan op vragen van de Volkskrant, in afwachting van een raadsdebat woensdagavond.

De vraag is daar of zij nog het vertrouwen hebben van de gemeenteraad. De coalitiepartijen hebben zich tot nog toe op de vlakte gehouden, maar een collegevoorstel om aanvullende interne documenten over deze kwestie geheim te houden, werd half februari wel door de voltallige raad weggestemd.

‘Het doel was altijd om een inclusieve gemeente te zijn’, zegt Nede. ‘Maar nu de problemen recht voor hun neus werden geschoven, besloten wethouders er niks mee te doen. Wat zegt dat dan over hun oprechtheid? Mijn vertrouwen is in ieder geval geschaad, en ik weet niet of dat nog goed komt.’

Meer over