Analyse

Hoe de avondklok, met krassen en deuken, alsnog werd gered

Met kunst- en vliegwerk heeft het kabinet de avondklok overeind gehouden - ook de Eerste Kamer is akkoord met de definitieve redding, de spoedwet die al in het weekend ingaat. Gehavend is de maatregel wel: ook binnen de ‘avondklokcoalitie’ groeit de twijfel.

Demissionair minister Ferdinand Grapperhaus (Justitie en Veiligheid) tijdens vergadering over de spoedwet waarmee de avondklok moet worden geregeld. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Demissionair minister Ferdinand Grapperhaus (Justitie en Veiligheid) tijdens vergadering over de spoedwet waarmee de avondklok moet worden geregeld.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Met het zeer waarschijnlijke behoud van de maatregel is het verleidelijk om te concluderen dat de avondkloksoap vooral ‘Haags gedoe’ was. Dinsdagochtend was er een avondklok en vrijdagavond nog steeds. Maar daarvoor waren de potentiële gevolgen te groot - en is de avondklok als instrument te zeer beschadigd.

Het begint dinsdagochtend met een vonnis van de rechtbank in Den Haag dat in het demissionaire kabinet tot grote ontsteltenis leidt. De rechtszaak die door Viruswaarheid was aangespannen staat niet bepaald op de radar; er lopen zoveel zaken tegen de Nederlandse staat, en deze is geen bijzonder spannende. Als om 10.30 uur de bom inslaat - het kabinet heeft ten onrechte gebruikgemaakt van een noodwet uit 1996 om de avondklok te regelen, oordeelt de rechter- is de eerste reactie er dus één van schrik: wat nu?

Geluk bij een ongeluk

Toevallig is het kabinet op dat moment bijeen op het ministerie van Algemene Zaken voor overleg over de coronacrisis. Het is een geluk bij een ongeluk, zeggen betrokkenen: doordat alle politieke hoofdrolspelers op één plek zijn, kan het kabinet meteen schakelen. Al snel is de conclusie dat koste wat kost moet worden voorkomen dat de avondklok om 21.00 uur niet meer bestaat. Er komt een hoger beroep, en een spoedprocedure om de beslissing van de rechter te schorsen zolang het beroep loopt.

Elders in Den Haag kraait Willem Engel van Viruswaarheid dan al victorie. Hij voorspelt in het NOS-Journaal dat de pleinen na negenen volstromen met ‘hossende mensen om nog het staartje van carnaval mee te pakken’. Op sociale media verschijnen de eerste oproepen om inderdaad ’s avonds te straat op te gaan. Die signalen boezemen het kabinet vrees in: als mensen echt gaan feesten kunnen de gevolgen voor de verspreiding van het virus dramatisch zijn. De avondklok mag bovendien voorlopig van tafel zijn, het verbod op groepsvorming staat nog als een huis. Kan handhaving van dat verbod door de politie leiden tot nieuwe rellen?

Tegengeluid

Er is een tegengeluid nodig om de publieke discussie te beïnvloeden, besluit het kabinet. Zo gebeurt het dat premier Rutte en justitieminister Grapperhaus om 14.00 uur de media te woord staan. Parlementair journalisten krijgen een kwartier van tevoren een sms’je om naar Algemene Zaken te komen. Daar benadrukken Rutte en Grapperhaus dat zij alle vertrouwen hebben in het hoger beroep. Maar wat vooral blijft hangen is de oproep van Rutte om de avondklok dinsdagavond te blijven naleven, ongeacht de uitspraak van de rechter in de naderende schorsingsprocedure.

Dat de zorgen over mogelijke onrust daarna niet weg zijn, blijkt uit de videovergadering die Grapperhaus om 18.30 uur voert met de voorzitters van de 25 veiligheidsregio’s en de korpschef van de Nationale Politie. Logischerwijs vrezen vooral de zuidelijke regio’s het spontane carnaval. Elders betreft de angst het ‘koffiedrinken’, dat in januari op massale rellen uitliep. Afgesproken wordt dat geweld tegen hulpverleners keihard wordt aangepakt, maar carnavalsvierders niet meteen een bon krijgen. Zo hoopt het Veiligheidsberaad de rust te bewaren.

Twintig minuten voor de avondklok wel of niet ingaat, komt het kabinet in de rechtbank van Den Haag met de schrik vrij. Na een bij vlagen onnavolgbare zitting, waarin Viruswaarheid tevergeefs de rechter probeert te wraken en de staat RIVM-chef Jaap van Dissel laat aanrukken om te benadrukken hoe belangrijk de avondklok is, besluit het hof het eerdere vonnis te schorsen. De avondklok blijft actief, in ieder geval tot de uitspraak in het hoger beroep, dat vrijdag dient.

Sneltreinvaart

De avondklok is daarmee praktisch gered. Met de schorsing koopt het kabinet de tijd die nodig is om een spoedwet in sneltreinvaart door het parlement te loodsen. Die wet voorziet alsnog in een avondklok, en moet dienen als vangnet voor het geval de staat ook het hoger beroep verliest. De avondklok blijft dan van kracht, linksom of rechtsom. Op advies van de Raad van State dient Grapperhaus geen geheel nieuwe wet in, zoals hij zelf voor ogen had, maar een aanpassing van de coronawet. Die waarborgt de inspraak van het parlement.

Rutte en Grapperhaus weten dat er riante politieke steun is voor een avondklok. Een week eerder stemden de coalitiepartijen en PvdA, GroenLinks, SP en 50Plus nog in met de maatregel. Peilingen laten zien dat ook een ruime meerderheid van de Nederlanders de avondklok steunt. Tot zover niets aan de hand, al is in kringen rond het kabinet opgevallen dat de rechter zich in zijn vonnis ook heeft uitgesproken over de inhoudelijke onderbouwing van de avondklok. Die deugt niet, stelt de rechter: er is te weinig bewijs voor de werking ervan.

Harde woorden

Dat deel van het vonnis weerklinkt donderdag in de Tweede Kamer, die opnieuw akkoord gaat maar harde woorden niet schuwt. Is de avondklok wel proportioneel, vragen partijen als D66, PvdA en GroenLinks zich hardop af. Volgens de ChristenUnie staat ‘het sein op oranje’, en moet het kabinet bij de volgende verlenging met harder bewijs komen. Bewijs dat Rutte ook dan waarschijnlijk niet kan leveren, want de avondklok is tegelijk ingevoerd met de één-gast-in-huisregel. Hun effect is niet van elkaar los te knippen, stelt Rutte.

Ook Grapperhaus moet veel antwoorden schuldig blijven. Waarom zei hij vorige week nog dat de avondklok ‘hoe je het ook wendt of keert’ niet in de coronawet kon worden vastgelegd, maar is er geen bezwaar meer nu een afgang moet worden voorkomen? De geplaagde minister komt er niet uit.

Als het hof in Den Haag vrijdagmiddag bekendmaakt pas een week later met een uitspraak te komen, is veel druk van de ketel. Nu de Eerste Kamer akkoord is met de spoedwet is die er helemaal van af. De bestrijding van het coronavirus gaat in deze kritieke fase boven politieke afrekeningen. En toch: dat nu ook partijen binnen de ‘avondklokcoalitie’ twijfelen, zal het demissionaire kabinet zorgen baren. De avondklok is gered, maar ook zwaar gehavend.

Meer over