Hoe Daphne, in achtervolging van Apollo, veranderde in een boom

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: tenen.

Gian Lorenzo Bernini, Apollo en Daphne, 1622-25; marmer; 243 cm hoog Galleria Borghese Rome Beeld
Gian Lorenzo Bernini, Apollo en Daphne, 1622-25; marmer; 243 cm hoog Galleria Borghese RomeBeeld

Het is handig, als je een vrouw bent, een beetje een losgekoppelde blik te ontwikkelen op kunst: wel interesse, maar niet al te veel verplaatsingsvermogen. Want de kunstgeschiedenis zit vol met halve en hele aanrandingen (Thetis, Galatea, Lucretia), ontvoeringen (de Sabijnse maagdenroof) en seksegerelateerde wraak (Danaë, levend begraven door haar vader, en ongeveer alle vrouwelijke heiligen); hoe mooier de vrouw, hoe wreder ze doorgaans werd gestraft. Gelukkig is er ook een héél ander soort vrouwen in de kunst, die hun kinderen vermoorden bijvoorbeeld (Medea) of hun volk redden door de leider van de tegenpartij te onthoofden (Judith) maar ook daar geldt: niet té veel verplaatsen.

Daphne hier is weer een ander verhaal. Ik wou soms dat ik Daphne was. Daphne is de Tika van TiTa Tovenaar van de kunst, alleen zet zij niet de wereld stil maar zichzelf. Daphne, nimf in het gevolg van jachtgodin Diana, wordt ook achterna gezeten, door een hijgerig verliefde Apollo. 'Zoals soms heggen laaien, wanneer reizigers hun fakkels te dicht erlangs doen gaan (...) zo raakte onze god in vuur en vlam, zo stond hij gloeiend in lichterlaaie en gaf zijn hopeloze liefde hoop', schrijft Ovidius in Metamorphosen (vertaling M. d'Hane-Scheltema, 2003). Die arme vent kon er weinig aan doen - Cupido had hem geraakt tussen de ribben, met zijn gouden pijl. Daphne ook - maar met een loden pijl. De liefdesgod heeft er twee: een die mensen verliefd maakt, een die het hart koud maakt. Daphne moest dus niks van Apollo hebben en vluchtte als een prooi in het bos.

'Ik smeek je, ik volg je niet vijandig'

Een achtervolgingsscène volgt, je ziet haar bijna springen als een hert en hem smekend jagen - een rare tegenstelling, dat jagen en aanbidden tegelijk: 'ik smeek je, ik volg je niet vijandig!' Amehoela denkt Daphne, hoewel ze steeds verder uitgeput raakt.

En dan komt dat punt van ultieme onaantastbaarheid dat Gian Lorenzo Bernini, net 24 jaar toen, hier uit marmer heeft gehakt: uit haar tenen groeien wortels. Op haar buik en benen verschijnt een laagje schors, haar armen groeien uit tot takken en haar haar wordt loof, haar hoofd de kruin. 'Haar gratie is het enige wat rest.' Daphne verandert in een boom. Van de snelheid van een klopjacht tot het trage wiegen in de wind. Van de zachte huid tot de harde, rimpelige schors. Van het jonge dartele naar het eeuwige verstarde. Het is een van de mooiste metamorfoses, en niet alleen omdat het een metafoor is voor de kunst: hoe de kunstenaar een leven vastlegt voor de eeuwigheid, hoe hij een blok marmer kan veranderen tot mensen en goden die ons ontroeren.

Het is heel erg de moeite waard om in Rome een rondje om dit beeld te lopen, want Bernini heeft zowel de snelheid als de aankomende verstilling verbeeld: er zit wind in haar haar dat al loof wordt, er zit een woestheid in de jacht van Apollo die haar beetpakt, maar precies daar waar haar huid schors is geworden - hij krijgt niet wat hij najaagt. Uit haar handen groeien bladeren.

Apollo bleef van haar houden en maakte van haar bladeren - ze werd een laurierboom - een krans, een best ironische reden dat de laurierkrans in de Romeinse tijd overwinning symboliseerde, want echt gewonnen had de god toch niet.

Dat worteltje uit die drie tenen; het is een beetje de magische handenklap. Soms ben ik in gedachten even die boom, met dat eeuwige loof. Dan doe ik dit: en alles staat stil. Nou ja, ik dan. De rest rent maar lekker door.

*Johan Cruijff

Gian Lorenzo Bernini. Apollo en Daphne. 1622-25; marmer; 243 cm hoog. Galleria Borghese Rome

null Beeld Apollo and Daphne by Giancarlo Bernini. Galleria Borghese, Roma
Beeld Apollo and Daphne by Giancarlo Bernini. Galleria Borghese, Roma
Meer over