Hiphop uit je smoel

Voor taalkundige en hiphopfanaat

Cruise control eraf. Comfort zone verlaten.

Dat kan sowieso nog later.

We gaan van graffiti naar kunst in musea.

Van chickenwings naar sashimi.

(Uit: De Flexte - Sticks)

Vivien Waszink (1977) werd vorig jaar gevraagd om op de Universiteit en de Hogeschool van Amsterdam iets te vertellen over de taal in Nederlandstalige hiphop. Kwam daar na afloop plots voormalig PvdA-fractievoorzitter Job Cohen op de neerlandica af. 'Hij was helemaal verbaasd dat er zo veel meer in zat dan gescheld en straattaal.' Was zij op haar beurt weer verbaasd over. 'Het gekke is, mensen denken dat in Nederlandse hiphop de doekoes en de pattas je om de oren vliegen. Maar in de teksten van een crew als Opgezwolle of een rapper als Winne is juist heel weinig straattaal te bespeuren.'

Voor de taalkundige, verbonden aan het Instituut voor Nederlandse Lexicologie, is nederhop zo veel meer: een schat aan verbale creativiteit en de motor voor een constante taalvernieuwing. In wekelijkse columns op de gezaghebbende website hiphopinjesmoel verduidelijkt ze het hoe en wat. Zo combineert ze haar twee passies. Sinds 1989, toen ze Public Enemy voor het eerst hoorde, is ze hiphopliefhebber. En in 2003 studeerde ze als taalkundige af op de betekenissen van het woord 'leuk'. In de gang hangt de hoes van Public Enemy's debuut-album Yo, Bum Rush The Show, op de keukentafel staat Historische Taalkunde van neerlandicus Cor van Bree.

En toen recent het album Great Minds uitkwam, voelde ze weer die verwachtingsvolle opwinding van de fan. Allicht, drie van Nederlands meeste gewaardeerde rappers - Jiggy Djé, Sticks en Winne - gaan op het album een coalitie aan onder de bezielende begeleiding van producer Dr. Moon. Great Minds is een album geworden dat hooggestemde verwachtingen inlost en binnen kwam op nummer twee in de Album Top 100. De hoogste albumnotering ooit voor nederlandstalige hiphop.

Waszink: 'Het is zeldzaam dat pure hiphop zo'n groot mainstream publiek bereikt. Meestal zie je dat een combinatie van hiphop met iets anders hier breed aanslaat. Die plaat van Kyteman bijvoorbeeld, of de mix van nederhop met levensliederen. '

Nog een mijlpaal: in één moeite door lanceerde het label Top Notch de website Greatminds, een 'platform voor Nederlandse lyrics' waarop, naar voorbeeld van het populaire Amerikaanse Rapgenius, rapteksten worden geduid door geïnformeerde liefhebbers. Een mooie gelegenheid om de taligheid van nederhop tegen het licht te houden.

Jij geeft less than a fuck, Ik geef een vak in een les

Sloeg als student een klas over, nu overklas ik de rest

Docent nu, ik sta voor klasse, bovendien

pakken we dough een fluitje van een eurocent is zo verdiend.

(Uit: Hooggeleid - Jiggy Djé)

De manier waarop volgens Waszink de Nederlandse taal wordt aangewend, gevormd en verbogen, is verwant aan de manier waarop dat in het Engels gebeurt. In een ritmisch relaas, dat niet per se verhalend is, maar vaak net zo goed met virtuositeit pronkt als informatie verstrekt, zijn slimme geestige vergelijkingen je voornaamste wapens. En met metaforen waarin ook woordspelingen zitten verpakt, sla je je verbale tegenstander knock out.

Waszink: 'Redman rapte bijvoorbeeld in Pick It Up: You remind me of school on a sunday, No class. Daar heb je die slimme combinatie van geen klasse en les, die ook doorklinkt bij Jiggy Djé (zie citaat), die aan de Herman Brood Academie in Utrecht doceert. Het is die dubbele-bodem-hiphoptraditie van letterlijke en figuurlijke betekenis die in het Nederlands weerklinkt als Sticks bijvoorbeeld in het titelnummer rapt 'smeer hem als Nivea'. Of als Winne in datzelfde nummer de bijeenkomst van de drie grote geesten en hun voorliefde voor gouden juwelen samenbalt in: 'Met zijn drieën op een track is eigenlijk een kettingbotsing.'

Voor Waszink is Winne een master van de metaforenmix. Degene die een vergelijking van alle kanten belicht, erop los associeert tot er een verbaal bouwwerkje staat, nauwelijks te doorgronden voor hen met te weinig voorkennis.

De pen me libie je en mensen wensen hem dood Kadaffi.

M'n ziel in dit, als ik spit is het m'n oma's nasi.

Homie, de flow is kassie

wijlen we schrijven weet je.

Ziek als ik kook, full blown eet ze.

(uit Hooggeleid - Winne)

Kijk, een fraai voorbeeld van straattaal, doorlopend rijm, leenwoorden, associaties, woordspelingen en metaforen. Uitleg? Ok dan.Waszink: 'Libie is het Surinaamse woord voor leven. Met 'je' erachter heb je meteen de associatie met Libië en Kadaffi die voor Libië leefde maar door zijn eigen mensen dood werd gewenst' - ook een geijkte bezigheid in de teksten van elkaar beconcurrerende rappers. 'Spitten is een Engels leenwoord. Als je rapt, spit je je woorden. 'Ziek' is een letterlijke vertaling van sick dat juist weer briljant betekent. En de overtreffende trap van ziek zijn is full blown aids, waarmee Winne dus zegt dat hij de meest briljante rapper is. En met 'eet ze' legt hij weer een link met zijn raps die zijn soulfood zijn net als zijn oma's nasi.' Zo dan.

En dat terwijl het oervocabulaire van Nederlandse hiphop in de jaren tachtig niet verder kwam dan letterlijke vertalingen van Amerikaanse uitdrukkingen en sfeerschetsen. Het was in de dagen dat de peetvaders van Osdorp Posse een oerhollandse klootzak opwaardeerden tot 'moederneuker'. 'Sindsien zijn er tal van woorden letterlijk uit het Engels vertaald en doorgedrongen tot de vaste woordenschat van jongeren. Fris voor fresh, vet voor fat en ziek voor sick. Winne speelde al eerder met die betekenissen in een ouder juweeltje: 'Wij zijn ziek, jullie zijn hypochonder.'

Hoezo lost in translation? Nederhop kent het verschijnsel niet dat in een vertaling wat verloren gaat. Je moet maar denken: je raakt geen betekenis kwijt, je krijgt er een vondst bij.

Een kleinood van De Jeugd van Tegenwoordig: 'Meer hoes dan Isa'. Onbegrijpelijk voor iemand van de academische overkant, die misschien wel de actrice Isa Hoes kent, maar niet het zwarte Amerikaanse slangwoord voor hoer, 'ho', meervoud 'hoes'. Was er nog een behulpzame collega van Waszink die voorstelde dat in dit geval Johnny toepasselijker zou zijn. 'Tja, wie kent in die kringen nou Johnny Hoes?' In een column voor Hiphopinjesmoel toonde ze overtuigend aan dat het hangen in de hiphopwereld een nieuwe actievere bezigheid is dan wat de lamlendige hangjongere doet. 'Het werkwoord hangen is nu verwant aan to hang out en heeft de betekenis gekregen van 'vrienden zijn met'. Misschien wel met Fresku: 'Rappers willen bij de Frisse horen zodra ze de Frisse horen. Ze horen de flow en delivery van me dus willen die mannen met mij voor credibility hangen.' Voel je?

Flex niet echt, maar ben een flexe rapper.

Zijn ze fly dan ben ik nice met een vliegenmepper.

Doe een schietgebedje.

Er is never beef, maar als het moet, serveer ik het op een pistoletje.

(Uit: Kan Er Maar 1 Zijn -Winne)

Fout? Wat is fout? Waszink vindt dat neerlandici te vaak met de rode pen in de hand hiphop taal napluizen. Hoe vaak heeft ze goedbedoelende, niet begrijpende collega's het meewarige hoofd zien schudden. Tuurlijk, er zijn óók tal van missers. Ergens had ze opgepikt 'clowns huilen als traangas'. Ai, dat wringt. En 'bommen droppen als Hiroshima'? Als de verwoeste Japanse stad ook onderwerp was geweest in plaats van alleen lijdend voorwerp zaten we nu in een post-apocalyptisch tijdperk.

Maar wat vandaag fout is, is morgen een neologisme. Als genoeg taalgebruikers het fout doen, wordt het vanzelf goed. De Great-Mindsrappers spelen daar op in en geven er een aanzet toe door de opening van het album, waarin ze als professoren van de hogere hiphopschool zichzelf op de borst kloppen, Hooggeleid te noemen. Het nummer heeft een sample van een inmiddels klassiek Pownewsclipje waarin de verslaggever een ROC-leerling corrigeert en vertelt dat het woord 'hoogopgeleid' is, niet 'hooggeleid'. Hoe lang nog? Het filmpje is op YouTube meer dan een miljoen keer bekeken.

Waszink: 'Wist je bijvoorbeeld dat het in correct Nederlands 'bij ongeluk' en 'per abuis' is? Per ongeluk is goedbeschouwd een contaminatie.'

Ze vindt juist dat het creatieve spel met taal meer waardering verdient. 'Als je zo lenig met woorden kan omgaan, is dat juist een proeve van een zekere taalbeheersing, ook al is het uiteindelijke resultaat niet altijd correct in engere zin.' Als dat wordt ingezien, kan de taal in hiphop in de nabije toekomst misschien ook buiten hiphopliefhebbers bogen op meer dan alleen streetcredibility. Excuus: straatgeloofwaardigheid.

Drie Grote Geesten

Sticks (Junte Uiterwijk) maakte vanaf 2002 furore met de populaire Zwolse rapformatie Opgezwolle. In 2007 ging de rapper solo, maar werkte hij ook in allerlei vormen samen met andere rappers en producers. Jiggy Djé (Vincent Patty) bracht zijn debuutalbum Noah's Ark in 2006 uit. Meer als taalvirtuoos wordt hij ook geroemd als Keyser Punchline. Patty heeft een eigen label genoemd naar zijn debuutalbum, waarop rappers rond de Amersfoortse scene hebben opgenomen. Winne (Winston Bergwijn) komt uit de Rotterdamse scene en wordt door Top Notch in 2006 gecontacteerd nadat hij als gast veelvuldig bij het eveneens Rotterdamse Duvel Duvel heeft opgetreden. In 2009 komt zijn debuutalbum Winne Zonder Strijd uit.

Vivien Waszink komen in Nederhop twee liefdes samen. Bij het uitkomen van het album Great Minds van drie Nederlandse rappers legt ze uit wat zo goed is aan hiphoptaal.

Voor Waszink is hiphop een verrijking van de taal; het front van de taalvernieuwing. En die taal komt tegenwoordig voor een groot deel uit opnamestudios en schoolpleinen waar de bastaardkindjes van het Engels, Surinaams en Nederlands constant van de tong rollen.

Gefascineerd door de vondsten die de verstrengeling van muziek- en jongerencultuur hebben teweeggebracht, heeft ze munitie verzameld voor een populair-wetenschapplijk werk dat dit najaar verschijnt: Woord! De titel zelf is een verwijzing naar de hiphopuitdrukking 'word' die een diepgevoelde overeenstemming uitdrukt met hetgeen eerder is gezegd.

Ze vindt de verengelsing, die constant plaatsvindt in de Nederlandstalige hiphop, een logische evolutie. Niet eens uniek, want woorden en woordelementen lenen is van alle tijden.

Maar of neologismen en uitdrukkingen die voortkomen uit hiphop ook daadwerkelijk hun weg vinden naar Van Dale is nog maar de vraag. Volgens Waszink maken neologismen die met politiek te maken hebben of maatschappelijke zaken die iedereen aan gaan de meeste kans. Ze vinden ingang als ze ook veel in de media worden gebruikt. Namen voor hypes en rages verdwijnen vaak als het verschijnsel ook weer uit is. Als nieuwe woorden na vijf jaar nog gebruikt worden, zijn ze als opgenomen in de taal te beschouwen.

Taalverrijking

undefined

Meer over