Hink-stap-sprong

Het nieuwe filmmuseum Eye vormt een spiegelpaleis van herinnering en vervlogen beelden, waarin het goed goudgraven is. De eerste tentoonstelling staat in het teken van gevonden fragmenten.

'Archives are justified by use' - dit kleine citaat van auteur en filmarchivaris Rick Prelinger staat weggestopt in de catalogus van de expositie Found Footage.

Het had ook in neon boven de deur van de openingsexpositie van het Eye Filmmuseum kunnen hangen. Zonder archieven - of dat nu gekoelde bunkers zijn of een plastic tas met oude filmpjes uit de vuilnisbak - waren geen van de tentoongestelde werken er geweest. En door hun bestaan rechtvaardigen zij weer die verzamelingen.

Conservator Jaap Guldemond zet met zijn eerste tentoonstelling in het glanzend nieuwe Eye Filmmuseum een duidelijke handtekening. Zijn eerste tentoonstelling in de 1.200 vierkante meter grote expositieruimte van Eye had hij kunnen wijden aan een grote regisseur of een klassieke genrefilm. Maar hij koos voor een bij het grote publiek veel onbekender onderwerp: het gebruik van found footage, 'gevonden' beelden.

Als tentoonstellingsmaker was Guldemond bij diverse musea al langer bezig met film die niet per se een speelfilm of een documentaire is en meestal niet in de bioscoop wordt vertoond. Het is een tak van kunst die de afgelopen decennia enorm is gegroeid, maar eigenlijk al bestaat sinds de uitvinding van film. Guldemond organiseerde in 1999 al een grote tentoonstelling over dit fenomeen in het Van Abbemuseum.

Met Found Footage wijst hij bovendien op een van de taken van het Eye Filmmuseum, dat een belangrijk archief van 37 duizend titels heeft (62 duizend kilometer film, zeggen fans dan verlekkerd). Dat archief leeft pas wanneer het gebruikt wordt. Het Filmmuseum zorgt daarvoor. Al in de jaren tachtig begonnen Filmmuseummedewerkers Peter Delpeut, Mark-Paul Meyer en Erik de Kuyper met het inventariseren en gebruiken van stukjes film die geen duidelijke oorsprong hadden - de 'Bits and Pieces'-collectie, waarin het goed goudgraven was. Maar found footage staat voor álle fragmenten die 'gevonden' worden en opnieuw gebruikt - of dat nu in een archief, in een film of, zoals tegenwoordig, online is. Dat laatste maakt het onderwerp ook nog eens actueel, denk je dan.

Maar actualiteit is in de zalen ver weg. Wat er wel is: een spiegelpaleis van herinnering en vervlogen beelden. Elk filmbeeldje, of het nu versneden, gekleurd, vertraagd of versneld is, stamt uit een meestal behoorlijk ver verleden.

De prachtige opening Outerborough van Bill Morrison is uit 2005 en oogde toen al als een instant klassiek filmpje. Morrison gebruikte beeld dat in 1899 werd gefilmd - vanuit een rijdende trein die de Brooklyn Bridge overstak. Hij verdubbelde en spiegelde het beeld tot een ritmische, hypnotiserende compositie voor twee schermen.

Natuurlijk zijn Matthias Müller, Christophe Girardet en Douglas Gordon vertegenwoordigd; kunstenaars die de filmgeschiedenis met een chirurgenmesje te lijf gaan. In Confessions of a Justified Sinner (1995-1996) vertraagt en verdubbelt Gordon de filmscène waarin de keurige dokter Jekyll in de gruwelijke mister Hyde verandert - op twee schermen, in positief en negatief staat het als een spookbeeld los in de ruimte. Het krijgt een mooie geluidsscore cadeau van het er tegenover opgestelde Kristall (2006), een beklemmende compositie van scènes uit jaren vijftig en zestig Hollywoodfilms (Girardet & Müller). Keer op keer kammen de vrouwen hun haren voor de spiegel, stiften hun lippen en zijn alleen met zichzelf, tot de intimiteit wordt verstoord en ze zich omdraaien naar - naar wat? De makers laten zien hoe emblematisch de taal van de speelfilm is en hoe makkelijk wij die lezen.

Veel werk stamt uit de canon van het genre, waarmee maar een kleine groep specialisten bekend is. Dat maakt het wel ingewikkeld. Voor kenners is er niet veel nieuws en voor leken biedt de tentoonstelling juist een wild waaierende hink-stap-sprong door de geschiedenis, zonder in het heden te belanden. Dat wordt een beetje gemist. Want waar is dan, als je zo door de found footage loopt, het gigantische online archief gebleven waar iedereen, ook de kunstenaar, sinds 2005 uit put? Eén You Tube-voorbeeld in de zaal (muziekvideo Thru-You van Kutiman bijvoorbeeld, ook een klassieker uit 2009) had dat verband kunnen leggen.

Dat is een kleine kanttekening. Wat Found Footage wel oplevert, behalve een dromerige eerste tocht door Eye, zijn twee mooie nieuwe werken. Christoph Girardet en Aernout Mik maakten beiden een sterk nieuw werk met archiefmateriaal van Eye.

Vooral het werk van Mik is mooi en misleidend tegelijk. Zijn compilatie op drie schermen van filmbeeld uit de jaren twintig en dertig lijkt op het eerste gezicht een commentaar op het kolonialisme, met voornamelijk scènes uit Nederlands-Indië. Tot de knap gecomponeerde 'hoofdstukken' laten zien dat meer het groepsgedrag, de choreografie, de parafernalia van de macht en vreemde rituele handelingen (die we nu niet meer allemaal begrijpen) bepalend zijn geweest voor Miks montage - zoals in zijn hele oeuvre.

'Mijn ervaring met gevonden beeld is dat je op een punt belandt dat het lijkt alsof je al dat gevonden materiaal zelf hebt geschoten', zei hij in een interview met de VPRO-Gids. 'Dan zit je goed.'

Found Footage: Cinema Exposed Eye Filmmuseum Amsterdam.

T/m 3 juni

****

Programma

De openingsexpositie van Eye is meer dan een tentoonstelling. In Cinema 4 draait een doorlopende filmcompilatie met onder meer werk van Peter Forgács en Deimantas Narkevi¿ius. Op 20 april vindt het 'Found Footage in Focus'-symposium plaats, met Tom Gunning en Aernout Mik en Christophe Girardet. Voor een wedstrijd kunnen online nieuwe filmpjes uit oude fragmenten worden gemaakt. Zie: celluloidremix.nl. Er zijn klassiekers te zien; van Videogramme einer Revolution van Harun Farocki (1992) tot een compilatieprogramma van Jay Rosenblatt (25 en 28 mei). eyefilm.nl

undefined

Meer over